Klubowy zakaz stadionowy – art. 14 ustawy i wyrok TK K 47/14

W grudniu 2014 r. ówczesna Rzeczniczka Praw Obywatelskich Irena Lipowicz zaskarżyła do Trybunału Konstytucyjnego trzy ustępy art. 14 ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych. Sprawa dostała sygnaturę K 47/14 i czekała na rozstrzygnięcie do 19 czerwca 2018 r. Chodziło o klubowy zakaz stadionowy, czyli zakaz nakładany nie przez sąd, tylko przez organizatora meczu.

Poniżej znajdziesz, co o tym zakazie mówi dziś ustawa w tekście jednolitym Dz.U. 2023 poz. 616, jak zmieniał się art. 14 i co ostatecznie orzekł Trybunał. Zakaz wstępu orzekany przez sąd w sprawach karnych i o wykroczenia opisuje osobny tekst zakaz stadionowy. Obie instytucje łatwo pomylić, bo w bramie działają podobnie.

Kto nakłada zakaz i za co

Art. 14 ust. 1 daje uprawnienie organizatorowi meczu piłki nożnej. Może on zastosować zakaz klubowy wobec osoby, która naruszyła regulamin obiektu albo regulamin imprezy masowej. Zakaz polega na tym, że ukarany nie może uczestniczyć w kolejnych imprezach masowych tego organizatora. Sama ustawa nie wymienia katalogu zachowań, za które zakaz można nałożyć.

Oba regulaminy definiuje sama ustawa. Regulamin obiektu wydaje właściciel, posiadacz albo zarządca stadionu i określa w nim zasady wstępu oraz zachowania. Regulamin imprezy opracowuje organizator i opisuje w nim warunki uczestnictwa. To te dokumenty, a nie kodeks, wyznaczają granice zachowań, za które klub może kibica ukarać. Art. 8 ust. 1 zobowiązuje każdego uczestnika do ich przestrzegania.

Od 2011 r. zakaz sięga dalej niż własny stadion. Art. 14 ust. 1a rozciąga go na kolejne imprezy z udziałem drużyny organizatora rozgrywane poza jego siedzibą i pozwala nałożyć go za naruszenie regulaminu na takim meczu. Praktyczne skutki tej zmiany dla wyjazdów na mecze opisuje tekst o kibicach gości i meczach wyjazdowych.

Termin, informacja i odwołanie

Zakaz klubowy trwa najdłużej 2 lata od dnia wydania. W ciągu 7 dni od zastosowania zakazu organizator musi poinformować ukaranego, a informacja ma określać okres, na jaki zakaz obowiązuje. Ustawa nie mówi, jaką formę ma mieć to powiadomienie, ani nie przewiduje najkrótszego okresu zakazu. Szczegóły zostawia regulaminowi wewnętrznemu klubu, który trzeba przeczytać przed złożeniem wniosku.

Pierwszym krokiem odwoławczym jest wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, składany do klubu, który zakaz nałożył, a nie do związku sportowego ani Policji. Formę, tryb i termin jego złożenia oraz sposób rozpatrzenia określa regulamin wewnętrzny. Termin rozpatrzenia powinien być wyznaczony tak, by od złożenia wniosku do decyzji nie minęło więcej niż 14 dni.

Orzeczenie wydane po ponownym rozpatrzeniu jest ostateczne, co zapisano w art. 14 ust. 8. Nie kończy to jednak drogi do zmiany rozstrzygnięcia. Art. 14 ust. 8a daje osobie ukaranej prawo wniesienia skargi do właściwego sądu administracyjnego od orzeczenia o zastosowaniu zakazu. Ten przepis dopisano dopiero nowelizacją z 11 września 2015 r.

Informacja o zakazie trafia do elektronicznych systemów identyfikacji z art. 13, połączonych z centralnymi systemami rozgrywek. Stąd jej zasięg. Sprzedawca biletów musi odmówić sprzedaży osobie z zakazem klubowym, służba porządkowa musi odmówić jej wstępu, a organizator innej masowej imprezy sportowej może, zgodnie z art. 10, nie wpuścić jej na własne wydarzenie.

Dane o ukaranym nie znikają z końcem zakazu. Art. 13 ust. 13a przewiduje, że przechowuje się je w systemach nie dłużej niż 2 lata, ale ten okres liczy się dopiero od dnia upływu zakazu. Jeśli sprawdzasz, czy twoje dane zostały usunięte, licz od tej daty, a nie od ostatniego kupionego biletu.

Jak zmieniał się art. 14

W pierwotnej wersji z 2009 r. przepis był krótszy. Ustawa z 31 sierpnia 2011 r. dodała ust. 1a o meczach wyjazdowych, ust. 4a o wniosku o ponowne rozpatrzenie, gdy zakaz nałożył związek sportowy lub podmiot prowadzący rozgrywki, oraz ust. 9 o przetwarzaniu informacji w systemach. Uchyliła też ust. 7 w ówczesnym brzmieniu.

Druga duża zmiana przyszła z ustawą z 11 września 2015 r., która weszła w życie 26 listopada 2015 r. Nadała nowe brzmienie ust. 4, 5, 6 i 8, uchyliła ust. 4a i dodała ust. 8a ze skargą do sądu administracyjnego. Wniosek o ponowne rozpatrzenie kieruje się od tego czasu zawsze do podmiotu, który zakaz zastosował.

W tekście jednolitym z 2023 r. ustępy 4–8a brzmią tak samo jak po nowelizacji z 2015 r. Wyrok Trybunału z 2018 r. nie wymusił więc żadnej zmiany, bo przepis przetrwał kontrolę. Ustawodawca po nim art. 14 już nie ruszał, choć w innych częściach ustawy nowelizacje się zdarzały, na przykład w 2018 r. przy przepisach o danych osobowych.

Wniosek Rzecznika i wyrok z 19 czerwca 2018 r.

Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił art. 14 ust. 1, 1a i 5 niezgodność z art. 2 w związku z art. 87 ust. 1 Konstytucji, z art. 73 w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 45 ust. 1. Według komunikatu Trybunału przepisy pozwalały karać za naruszenie regulaminu, czyli aktu niebędącego źródłem powszechnie obowiązującego prawa.

Wnioskodawca wskazywał też brak określonych w ustawie materialnych i proceduralnych przesłanek wymierzania takiej odpowiedzialności. Zakaz nazwał „nadmiernym i nieproporcjonalnym ograniczeniem prawa dostępu do dóbr kultury fizycznej”. Biuro Rzecznika podkreślało, że nie chciało odbierać klubom możliwości eliminowania osób naruszających porządek, tylko domagało się ustawowego dookreślenia zakazu, które ograniczyłoby arbitralność i dowolność w jego wymierzaniu.

Biuro Rzecznika zwracało uwagę na jeszcze jedną różnicę. Zakaz stadionowy orzeka sąd, a zakaz klubowy podmiot niebędący organem władzy publicznej, na podstawie regulaminu, który nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego. Regulaminy poszczególnych klubów różnią się od siebie, więc to samo zachowanie może zostać na dwóch stadionach różnie opisane i ocenione.

Trybunał rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym 19 czerwca 2018 r. w składzie pięciu sędziów: Leon Kieres jako przewodniczący, Małgorzata Pyziak-Szafnicka, Stanisław Rymar, Piotr Tuleja i sprawozdawczyni Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz. Wyrok opublikowano w Dzienniku Ustaw z 2018 r. pod poz. 1229. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. Komunikat Trybunału zapowiadał publiczne ogłoszenie orzeczenia tego dnia o godz. 8:30.

Sentencja jest krótka. Art. 14 ust. 1, 1a i 5 jest zgodny z art. 87 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 73 w związku z art. 31 ust. 3. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie na podstawie ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym z 30 listopada 2016 r.

Omówienie wyroku, które Joanna Maj opublikowała 26 czerwca 2018 r. w serwisie PrawoSportowe.pl, przypomina, że uczestnik imprezy i jej organizator zawierają umowę o charakterze nienazwanym, a więc czynność z zakresu prawa cywilnego. Autorka zwraca uwagę, że Trybunał dostrzegł możliwą niekonstytucyjność przepisu z punktu widzenia innych wzorców, których Rzecznik we wniosku nie podniósł.

Po wyroku: konferencja i otwarte pytania

Wyrok stał się tematem wrocławskiej konferencji „Modern futbol a świat kibiców”. Podczas IX edycji, 22 maja 2019 r. w auli Dolnośląskiej Szkoły Wyższej przy ul. Strzegomskiej 55, dr Jakub Majewski z Kancelarii Sejmu RP wygłosił referat o konstytucyjnych prawach i wolnościach kibica w świetle wyroku w sprawie klubowego zakazu stadionowego.

W programie referat następował bezpośrednio po wystąpieniu Michaela Gabriela z KOS i dr. Dariusza Łapińskiego z PZPN o programach Kibice Razem i Fanprojekte. To sąsiedztwo dobrze pokazuje napięcie: program Kibice Razem opiera się na współpracy z kibicami, a zakaz klubowy jest narzędziem wykluczenia z trybuny. Oba referaty trwały po 20 minut, z dyskusją po każdym.

Jedna uwaga Biura Rzecznika z czerwca 2018 r. pozostaje aktualna po lekturze tekstu z 2023 r. Biuro zauważało wtedy, że ustawa nie wskazuje dolnej granicy czasowej zakazu ani zachowań, za które można go nałożyć. Art. 14 ust. 2 nadal podaje tylko górną granicę 2 lat, a katalog przewinień wciąż piszą same kluby w regulaminach.