Konferencja

Bibliografia badań nad kibicami: kibice piłkarscy i literatura naukowa

Redakcja modernfutbol.plOpublikowano 9 sierpnia 2026Stan wiedzy na 30 września 2026

Zdjęcie: długa drewniana półka w klubowym muzeum ze stosami książek i teczek z dawnymi programami meczowymi oraz zniszczoną skórzaną piłką. (obraz wygenerowany przez AI) — Obraz wygenerowany przez AI

Lista zaczyna się od artykułu Piotra Chlebowicza z 2009 roku o przestępczości stadionowej jako nowym obszarze badań kryminologicznych, a kończy na pracy Jakubowskiego i Rogowskiego z 2025 roku o źródłach wartości klubów piłkarskich. Między nimi mieści się bibliografia badań nad kibicami, uporządkowana według tematów: socjologia i kultura kibicowska, prawo i bezpieczeństwo, ekonomia, historia, technologia i metodologia.

Literatura o kibicach piłkarskich: jak korzystać z listy

Literatura o kibicach piłkarskich rozrosła się w ostatnich dwóch dekadach do rozmiarów, w których nikt nie przeczyta wszystkiego. Dlatego lista jest wyborem, a nie inwentarzem. Każda pozycja ma autora, rok, tytuł, wydawcę lub czasopismo, identyfikator w postaci ISBN, DOI albo adresu oraz jednozdaniową notkę o zawartości. Tytuł prowadzi do publicznej strony, na której zapis można zobaczyć.

Pozycje oznaczono tematami: kultura kibicowska, prawo i bezpieczeństwo, ekonomia, historia, technologia albo metodologia. Jedna praca ma zwykle kilka znaczników, bo książka o ultrasach bywa jednocześnie książką o historii i o polityce. Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, idź ścieżką lektury z dalszych akapitów: każda odpowiada jednemu z tych tematów i wskazuje konkretne tytuły.

Socjologia kibiców: od etnografii po monografie

Jeśli czytasz jedną książkę, wybierz „Kibice piłkarscy. Studium socjologiczne” Radosława Kossakowskiego z 2022 roku, wydaną przez Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Według opisu wydawcy przedstawia wielowymiarowe badania terenowe, a także opisuje przygotowanie i realizację badań; liczy 205 stron. To najkrótsza droga, by zobaczyć, jak socjologia pracuje z materiałem, który sam kibic uważa za oczywisty.

Drugą książką Kossakowskiego jest „Od chuliganów do aktywistów? Polscy kibice i zmiana społeczna” z 2017 roku (Universitas, 256 stron). Zarys historii konferencji wspomina, że autor bada w niej rolę programu Kibice Razem. Trzecia pozycja, „Aborygeni i konsumenci” Antonowicza, Kossakowskiego i Szlendaka (IFiS PAN, 2015), opisuje kibicowską wspólnotę wobec komercjalizacji futbolu i porusza problem stadionowego apartheidu.

Kossakowski pisze też po angielsku. Na liście stoją trzy jego książki: „Hooligans, Ultras, Activists” (Palgrave, 2021), „Politics, Ideology and Football Fandom” z Przemysławem Nosalem i Wojciechem Woźniakiem (Routledge, 2020) oraz „Female Fans, Gender Relations and Football Fandom” z Honoratą Jakubowską i Dominikiem Antonowiczem (Routledge, 2020). Pierwsza obejmuje historię od komunizmu, ultrasów i aktywistów, druga polityczne zaangażowanie kibiców w Europie Środkowo-Wschodniej.

Metodologię widać najlepiej w dwóch tekstach z „Przeglądu Socjologii Jakościowej”. Kossakowski, Antonowicz i Szlendak opisują w jednym kłopoty etnografów wśród kibiców holenderskiego FC Twente Enschede: dylematy terenowe, etyczne i techniczne. W drugim Wojciech Woźniak rozmawia z Richardem Giulianottim o socjologii sportu, chuligaństwie, globalizacji i komercjalizacji. Oba teksty mają strony w czasopiśmie, więc streszczenia sprawdzisz od razu.

Poza Kossakowskim warto sięgnąć po Zbyszka Melosika, który w książce „Piłka nożna. Tożsamość, kultura i władza” (Wydawnictwo Naukowe UAM, 2016) opisuje futbol jako pole tożsamości i władzy, a w artykułach o Niemcach i Holendrach pokazuje grę jako opowieść o narodzie. Fabiszak, Gruszecka i Brzezińska analizują z kolei, jak kibice Lecha Poznań i władze miasta posługiwali się toposami populistycznymi w mediach.

Ruch przeciwko modern football i kultura kibicowska

Kibice piłkarscy jako ruch społeczny pojawiają się na liście kilkakrotnie. Perasović i Mustapić opisują ultrasów w kontekście chorwackim i hasła against modern football, a Perasović, Brandt i Mustapić w 2024 roku wracają do tego hasła jako do tematu przewodniego. Webber czyta je przez Karla Polanyi’ego, Numerato porządkuje pojęcie aktywizmu kibicowskiego. Polskie tło daje tekst o ruchu przeciwko modern football.

Literatura o kibicach piłkarskich w Polsce zaczyna się często od ultrasów, a opisują ich Kossakowski, Szlendak i Antonowicz w rozdziale „Polish ultras in the post-socialist transformation” z tomu „The Ultras” (Routledge, 2020) oraz w rozdziale „Flaming Flares, Football Fanatics and Political Rebellion”, gdzie widzą w nich kulturę oporu młodzieży w późnym kapitalizmie. Zacznij od nich przed monografiami.

Wątek polityczny prowadzi przez „Politics, Ideology and Football Fandom” i rozdział Kossakowskiego z 2023 roku o miejscach oporu i prawicowych ideologiach na polskich stadionach. Historia sięga dalej wstecz: Beniuk pokazuje kibiców w karykaturze „Przeglądu Sportowego” z lat 1921–1939, a Duda relacjonuje wydarzenia na stadionie Maksimir w Zagrzebiu według prasy jugosłowiańskiej. W obu źródłem jest prasa, inaczej niż w badaniach terenowych.

Kobietom na trybunach poświęcono książkę „Female Fans, Gender Relations and Football Fandom”, która według spisu rozdziałów obejmuje historię męskiego kibicowania w Polsce i postrzeganie stadionu jako przestrzeni dla kobiet. Szerszy kontekst daje tekst o kobietach na trybunach, a podział kibiców na typy omawia typologia kibiców, do której literatura z tego działu stanowi zaplecze.

Kibice piłkarscy, prawo i bezpieczeństwo

Bibliografia badań nad kibicami piłkarskimi ma najgęstszą warstwę w prawie i bezpieczeństwie. Melezini i Sakowicz opisują w 2010 roku zakaz wstępu na imprezę masową jako środek karny, w tym rozwiązania europejskiej konwencji o przemocy widzów. Rejman zestawia zakaz klubowy z zakazem wstępu na imprezę masową. Oba teksty pomagają zrozumieć różnicę, którą wyjaśnia zakaz stadionowy.

Ustawę o bezpieczeństwie imprez masowych z 20 marca 2009 roku dotykają dwa artykuły na liście. Borchólski (2024) analizuje przestępczość kibiców na tle art. 59–61 tej ustawy, a Podwika (2020) ocenia dotychczasowe doświadczenia z jej stosowania i formułuje wnioski na przyszłość. Sam akt omawia tekst o ustawie o bezpieczeństwie imprez masowych, a nie żaden z artykułów.

Bezpieczeństwo od strony organizacyjnej reprezentują Kozelan (2019), który opisuje zabezpieczenie meczu Arka Gdynia – Lechia Gdańsk, Sabat i Stempiński (2016), piszący o polityce bezpieczeństwa na głównych polskich stadionach, Perłowski (2020) o zagrożeniach terrorystycznych i Zakrzewski (2013) o subkulturze szalikowców. Tytuły pokazują, że bezpieczeństwo bada się tu z kilku stron: operacyjnej, terrorystycznej i subkulturowej.

Perspektywę zagraniczną dają Stott, który pisze o policyjnym podejściu do „chuligaństwa” przez pryzmat tłumu, kontekstu i tożsamości, Numerato, o sporze kibiców z policją i kryminalizacją, oraz Testa, który bada kartę kibica jako narzędzie nadzoru nad włoskimi trybunami. Frosdick i Marsh w „Football Hooliganism” omawiają przemoc w historii, media, alkohol i rasizm. O monitoringu mówi tekst o monitoringu i biletach imiennych.

Kto ma przed sobą decyzję klubu, a nie sądu, zaczyna od tekstu o klubowym zakazie stadionowym, a dopiero potem od literatury. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 czerwca 2018 roku (K 47/14) nie ma na liście własnej pozycji naukowej, więc jego komentarzy trzeba szukać poza tą bibliografią; temat omawiał na konferencji w 2019 roku dr Jakub Majewski z Kancelarii Sejmu.

Ekonomia i technologia w literaturze o futbolu

Ekonomiczna część listy zaczyna od pytania, czym w ogóle zajmują się ekonomiści, gdy badają piłkę. Murak (2014) przegląda takie podejścia, Bareja (2016) pyta, czy sprawozdawczość klubów jest społeczna, czy finansowa, a Jakubowski i Rogowski (2025) piszą o źródłach wartości klubów w skomercjalizowanym otoczeniu. Między pierwszym a ostatnim z tych tekstów minęło jedenaście lat.

Marki i strategii dotyczą kolejne pozycje. Garstecki (2018) buduje model ekonometryczny czynników finansowych i niefinansowych wpływających na wartość marki klubu, Bohdanowicz (2024) opisuje strategię jako odpowiedź na niepewność, a Sibińska i Batorski (2020) analizują restrukturyzację Wisły Kraków. Kościółek i Nessel (2019) segmentują rynek kibiców w Polsce. Kontekst daje marketing sportowy w piłce nożnej i sponsoring sportowy.

Stadion jako obiekt w mieście opisuje Trzepacz (2020), analizując zmiany lokalizacji dużych obiektów piłkarskich. Lawrence w podręczniku „Football Club Management: Insights from the Field” (Routledge, 2018) omawia angielski przemysł piłkarski i rolę dyrektora sportowego. Sprawdzaj, o którym rynku autor pisze, bo angielskie wnioski nie zawsze pasują do Ekstraklasy; polskie realia opisują teksty o stadionie jako biznesie i o zarządzaniu klubem.

Technologia to najcieńsza warstwa listy: dwie pozycje. Testa opisuje kartę kibica jako narzędzie nadzoru, a Gasparetto i Loktionov (PLOS ONE, 2023) sprawdzają, czy system VAR ogranicza stronniczość sędziów zawodowej piłki. Na liście nie ma polskiego tekstu o technologiach stadionowych, więc dla tego tematu pewniejsze są działy o technologiach na stadionie i o analityce danych w piłce nożnej.

Jak powstaje bibliografia badań nad kibicami

Do listy trafiają wyłącznie prace, których zapis bibliograficzny redakcja otworzyła na publicznej stronie: u wydawcy, w czasopiśmie, w repozytorium albo w katalogu. Bez takiej strony pozycja odpada, choćby była kanoniczna. Dlatego bibliografia badań nad kibicami piłkarskimi nie zawiera kilku klasyków, których zapisów nie udało się sprawdzić. Ponad pięćdziesiąt potwierdzonych pozycji jest więcej warte niż sto zapisanych z pamięci.

Notki mają jedno zdanie i opisują zakres pracy według strony, na której stoi zapis: streszczenia, opisu wydawcy albo tytułu rozdziału. Nie oceniają jakości. Rok oznacza wydanie, którego zapis otwarto, więc przy przedrukach może różnić się od pierwodruku; tak jest przy książce Frosdicka i Marsha, zapisanej w wydaniu Routledge z 2013 roku, które nie musi być wydaniem pierwszym.

Adres przy pozycji prowadzi do zapisu bibliograficznego, nie zawsze do pełnego tekstu. Pełny tekst zależy od czasopisma, wydawcy i twojej biblioteki. Warto o tym pamiętać przy artykułach z zagranicznych wydawnictw, bo zapis pokazuje autora, rok i streszczenie, a kompletny plik bywa dostępny dopiero po zalogowaniu. Dlatego przy każdej pozycji podano też identyfikator: ISBN albo DOI.

Pięć tomów pokonferencyjnych z Wrocławia, z lat 2015–2020, ma na liście osobne pozycje, a ich opis i sposób cytowania znajdziesz w dziale publikacje. Program edycji, z której wyrosły tomy czwarty i piąty, przedstawia program konferencji. Ta lista uzupełnia tamte strony o literaturę z zewnątrz, czyli o to, co o kibicach napisano poza Wrocławiem.

Kolejne prace możesz wskazać przez kontakt, pod jednym warunkiem: podaj adres publicznej strony z zapisem bibliograficznym, czyli karty książki u wydawcy, artykułu w czasopiśmie albo rekordu w katalogu. Pozycje bez adresu nie wejdą na listę, nawet jeśli tytuł brzmi znajomo, a autor jest znany z innych prac, także wtedy, gdy praca jest polska i całkiem nowa.

Lista lektur

Aborygeni i konsumenci. O kibicowskiej wspólnocie, komercjalizacji futbolu i stadionowym apartheidzie Antonowicz D., Kossakowski R., Szlendak T. (2015) · Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa · ISBN 978-83-7683-103-9 Socjologiczna analiza kibicowskiej wspólnoty w warunkach komercjalizacji futbolu; 324 strony; na stronie wydawcy widnieje rekomendacja Richarda Giulianottiego.
Flaming Flares, Football Fanatics and Political Rebellion: Resistant Youth Cultures in Late Capitalism Antonowicz D., Kossakowski R., Szlendak T. (2016) · Eastern European Youth Cultures in a Global Context, Palgrave Macmillan · https://doi.org/10.1057/9781137385130_8 Rozdział o polskich ultrasach jako kulturze oporu młodzieży w późnym kapitalizmie.
Sprawozdawczość klubów piłkarskich – społeczna czy finansowa? Bareja K. (2016) · Studia Oeconomica Posnaniensia · https://doi.org/10.18559/soep.2016.11.1 Artykuł pyta, czy sprawozdawczość klubów piłkarskich ma charakter społeczny, czy finansowy.
Kibice w karykaturze międzywojennej prasy sportowej na przykładzie „Przeglądu Sportowego” (1921–1939) Beniuk S. (2021) · Rocznik Historii Prasy Polskiej · https://doi.org/10.24425/rhpp.2021.137748 Artykuł o wizerunku kibiców w karykaturze międzywojennego „Przeglądu Sportowego”.
Strategia jako odpowiedź na niepewność klubów piłkarskich Bohdanowicz L. (2024) · Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów · https://doi.org/10.33119/sip.2023.194.11 Artykuł o strategii klubów piłkarskich jako odpowiedzi na rosnącą niepewność otoczenia.
Przestępczość kibiców piłkarskich na tle art. 59–61 ustawy z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych Borchólski K. (2024) · Problemy Współczesnej Kryminalistyki · https://doi.org/10.52097/pwk.8807 Artykuł o przestępczości kibiców piłkarskich w świetle przepisów karnych ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych.
Przestępczość stadionowa jako nowy obszar badań kryminologicznych Chlebowicz P. (2009) · Białostockie Studia Prawnicze 6 · DOI 10.15290/bsp.2009.06.13 Artykuł ujmuje przestępczość stadionową jako nowy obszar badań kryminologicznych.
Kibice, polityka, wojna – wydarzenia na stadionie Maksimir w Zagrzebiu w relacjach prasy jugosłowiańskiej Duda J. (2015) · Slavia Meridionalis · https://doi.org/10.11649/sm.2010.007 Artykuł o wydarzeniach na stadionie Maksimir w Zagrzebiu w relacjach prasy jugosłowiańskiej.
Kibice Lecha Poznań a władze miasta – rekontekstualizacja toposów populistycznych w nowych i starych mediach Fabiszak M., Gruszecka M., Brzezińska A. W. (2017) · Kultura i Społeczeństwo 61(2) · https://doi.org/10.35757/kis.2017.61.2.4 Analiza tego, jak kibice Lecha Poznań i władze miasta posługiwali się toposami populistycznymi w mediach.
Football Hooliganism Frosdick S., Marsh P. (2013) · Routledge, London · https://doi.org/10.4324/9781843926078 Monografia o chuligaństwie piłkarskim: historia przemocy, teorie brytyjskie, rola mediów, alkohol, rasizm i działania policji.
Financial and nonfinancial factors influencing football club's brand value – econometrical model Garstecki D. (2018) · Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu · https://doi.org/10.15611/pn.2018.503.13 Model ekonometryczny czynników finansowych i niefinansowych wpływających na wartość marki klubu piłkarskiego.
Does the Video Assistant Referee (VAR) mitigate referee bias on professional football? Gasparetto T., Loktionov K. (2023) · PLOS ONE · https://doi.org/10.1371/journal.pone.0294507 Badanie sprawdza, czy wprowadzenie systemu VAR ogranicza stronniczość sędziów w zawodowej piłce nożnej.
Wywiad: Socjologia sportu wobec chuligaństwa futbolowego, globalizacji i komercjalizacji sportu. Wojciech Woźniak rozmawia z Richardem Giulianottim Giulianotti R., Woźniak W. (2015) · Przegląd Socjologii Jakościowej 11(2) · DOI 10.18778/1733-8069.11.2.10 Rozmowa z Richardem Giulianottim o socjologii sportu, chuligaństwie futbolowym, globalizacji i komercjalizacji; podaje też zarys jego dorobku badawczego.
Female Fans, Gender Relations and Football Fandom: Challenging the Brotherhood Culture Jakubowska H., Antonowicz D., Kossakowski R. (2020) · Routledge, London · https://doi.org/10.4324/9780429347009 Monografia o kobietach na trybunach, relacjach płci w kibicowaniu i historii męskiego kibicowania w Polsce.
Źródła wartości klubów piłkarskich Jakubowski K., Rogowski W. (2025) · Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie 77(3) · https://doi.org/10.33119/knop.2025.77.3.2 Artykuł o źródłach wartości klubów piłkarskich w coraz bardziej skomercjalizowanym otoczeniu.
Od chuliganów do aktywistów? Polscy kibice i zmiana społeczna Kossakowski R. (2017) · Universitas, Kraków · ISBN 978-83-242-3126-3 Monografia socjologiczna, 256 stron, o zmianie polskich środowisk kibicowskich i o roli programu Kibice Razem w tej zmianie.
From the Bottom to the Premiership: The Significance of the Supporters’ Movement in the Governance of Football Clubs in Poland Kossakowski R. (2017) · Football and Supporter Activism in Europe, Palgrave Macmillan · https://doi.org/10.1007/978-3-319-48734-2_12 Rozdział o znaczeniu ruchu kibicowskiego dla zarządzania klubami piłkarskimi w Polsce.
Hooligans, Ultras, Activists: Polish Football Fandom in Sociological Perspective Kossakowski R. (2021) · Palgrave Macmillan, Cham · https://doi.org/10.1007/978-3-030-56607-4 Monografia o polskim kibicowaniu: historia od komunizmu, świat chuliganów, ultrasi i aktywiści kibicowscy.
Kibice piłkarscy. Studium socjologiczne Kossakowski R. (2022) · Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk · ISBN 978-83-8206-341-7 Książka o wielowymiarowych badaniach terenowych nad kibicami piłkarskimi; opisuje też przygotowanie i realizację badań, 205 stron.
Places of Resistance and Right-Wing Ideologies: The Politics of Polish Football Stadiums Kossakowski R. (2023) · The Political Football Stadium, Palgrave Macmillan · https://doi.org/10.1007/978-3-031-29144-9_11 Rozdział o polskich stadionach jako miejscach oporu i o prawicowych ideologiach na trybunach.
The end of terraces? Fans' identity in times of crisis in Poland Kossakowski R. (2024) · Why Fans Matter?, Routledge · https://doi.org/10.4324/9781003537656-5 Rozdział o tożsamości polskich kibiców w czasach kryzysu.
Duszący dym odpalonych rac. O wyzwaniach w etnografii subkultury kibiców piłkarskich Kossakowski R., Antonowicz D., Szlendak T. (2012) · Przegląd Socjologii Jakościowej 8(3) · DOI 10.18778/1733-8069.8.3.01 Artykuł o dylematach terenowych, etycznych i technicznych badań etnograficznych wśród zaangażowanych kibiców holenderskiego FC Twente Enschede.
Modern futbol a świat kibiców. Interdyscyplinarne studia nad kulturą futbolu Kossakowski R., Kurowski J., Nowakowski J. (red.) (2015) · Wydawnictwo Orbis Exterior, Pszczółki · ISBN 978-83-63133-06-1 Pierwszy tom serii, 271 stron; zawiera referaty z konferencji na Stadionie Wrocław z 27 listopada 2015 r., recenzent naukowy Tomasz Sahaj.
Politics, Ideology and Football Fandom: The Transformation of Modern Poland Kossakowski R., Nosal P., Woźniak W. (2020) · Routledge, London · https://doi.org/10.4324/9780429325885 Książka o zaangażowaniu politycznym kibiców w Europie Środkowo-Wschodniej i o ideologiach na polskich trybunach.
Polish ultras in the post-socialist transformation Kossakowski R., Szlendak T., Antonowicz D. (2020) · The Ultras, Routledge · https://doi.org/10.4324/9781003105688-3 Rozdział o polskich ultrasach na tle transformacji postsocjalistycznej.
Market segmentation of football fans in Poland Kościółek S., Nessel K. (2019) · Globalized Sport Management in Diverse Cultural Contexts, Routledge · https://doi.org/10.4324/9780429264344-8 Rozdział o segmentacji rynku kibiców piłkarskich w Polsce.
Bezpieczeństwo imprez masowych na przykładzie zabezpieczenia meczu piłkarskiego Arka Gdynia – Lechia Gdańsk Kozelan K. (2019) · Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego · https://doi.org/10.34862/rbm.2017.1.16 Studium zabezpieczenia jednego meczu piłkarskiego jako przykładu organizacji bezpieczeństwa imprezy masowej.
Football Club Management: Insights from the Field Lawrence I. (2018) · Routledge, London · https://doi.org/10.4324/9781315519173 Podręcznik zarządzania klubem piłkarskim; obejmuje m.in. angielski przemysł piłkarski i rolę dyrektora sportowego.
Środek karny zakazu wstępu na imprezę masową w systemie prawa karnego Melezini M., Sakowicz A. (2010) · Archiwum Kryminologii · DOI 10.7420/ak2010h Artykuł omawia istotę i przesłanki orzekania zakazu wstępu na imprezy masowe jako środka karnego, w tym rozwiązania Konwencji Europejskiej o przemocy widzów.
Piłka nożna. Tożsamość, kultura i władza Melosik Z. (2016) · Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań · https://doi.org/10.14746/amup.9788323237457 Monografia o piłce nożnej jako polu kształtowania tożsamości, kultury i relacji władzy.
Piłka nożna i rekonstrukcje niemieckiej tożsamości narodowej Melosik Z. (2016) · Kultura – Społeczeństwo – Edukacja · https://doi.org/10.14746/kse.2016.10.2 Artykuł o relacji między futbolem a sposobami odbudowy niemieckiej tożsamości narodowej.
Totalna piłka nożna i pomarańczowa tożsamość narodu holenderskiego Melosik Z. (2016) · Studia Edukacyjne · https://doi.org/10.14746/se.2016.40.4 Artykuł o związku holenderskiego stylu gry z tożsamością narodową.
Piłka nożna jako przedmiot badań ekonomicznych Murak J. (2014) · Ekonomia XXI Wieku · https://doi.org/10.15611/e21.2015.1.08 Artykuł przegląda podejścia ekonomistów do badania piłki nożnej.
The football fan activism complex Numerato D. (2018) · Football Fans, Activism and Social Change, Routledge · https://doi.org/10.4324/9781315692302-2 Rozdział porządkuje pojęcie aktywizmu kibicowskiego jako złożonego zjawiska.
Fans' struggle over policing, security measures and criminalisation Numerato D. (2018) · Football Fans, Activism and Social Change, Routledge · https://doi.org/10.4324/9781315692302-5 Rozdział o sporze kibiców z policją, środkami bezpieczeństwa i kryminalizacją kibicowania.
Modern futbol a świat kibiców 2 Ostrowski A. (red.) (2016) · Wydawnictwo DSW, Wrocław · ISBN 978-83-65408-15-0 Dorobek szóstej konferencji z lata 2016 r., 30 referatów; tematy to m.in. derby, polityka w kulturze kibicowskiej, groundhopping, futbol w PRL i komercjalizacja.
Modern futbol a świat kibiców 3. Interdyscyplinarne studia nad kulturą futbolu Ostrowski A. (red.) (2018) · Wydawnictwo DSW, Wrocław · https://stadiony.net/aktualnosci/2018/06/modern_futbol_a_swiat_kibicow_miedzy_ekstraklasa_a_mundialem Tom z 2018 r.; według opisu w serwisie Stadiony.net zawiera m.in. teksty o stadionach w NRD, o Crvenej zvezdzie i o antysemityzmie stadionowym w Rzeszowie.
Modern Football a świat kibiców 4. Interdyscyplinarne studia nad kulturą futbolu Ostrowski A. (red.) (2019) · Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław · ISBN 978-83-7977-419-7 Owoc dziewiątej konferencji, 248 stron; autorzy opisują związki futbolu i kibiców z polityką, ekonomią, prawem i mediami.
Modern Football a świat kibiców 5. Interdyscyplinarne studia nad kulturą futbolu Ostrowski A. (red.) (2020) · Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław · ISBN 978-83-7977-499-9 Pokłosie dziewiątej konferencji, 150 stron; badacze z Niemiec, Austrii i Polski piszą o kibicach, pustych i pełnych stadionach oraz o polityce, ekonomii i prawie w futbolu.
Football Supporters Against Modern Football Perasović B., Brandt C., Mustapić M. (2024) · Against Modern Football, Routledge · https://doi.org/10.4324/9781003497349-5 Rozdział o kibicach występujących przeciwko nowoczesnemu futbolowi.
Carnival supporters, hooligans, and the 'Against Modern Football' movement: life within the ultras subculture in the Croatian context Perasović B., Mustapić M. (2020) · The Ultras, Routledge · https://doi.org/10.4324/9781003105688-10 Rozdział o subkulturze ultrasów w Chorwacji i o ruchu przeciwko nowoczesnemu futbolowi.
Bezpieczeństwo sportowych imprez masowych w aspekcie zagrożeń terrorystycznych Perłowski K. (2020) · Zeszyty Naukowe Pro Publico Bono · https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.4660 Artykuł przedstawia zagrożenie terrorystyczne jako element bezpieczeństwa sportowych imprez masowych.
Analiza dotychczasowych doświadczeń w stosowaniu ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych i refleksje na przyszłość Podwika L. (2020) · Homo Politicus 14 · https://doi.org/10.25312/2391-5110.14/2019_05lp Artykuł ocenia dotychczasowe stosowanie ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych i formułuje wnioski na przyszłość.
Instytucja zakazu klubowego oraz zakazu wstępu na imprezę masową w świetle obowiązujących uregulowań prawnych – wybrane aspekty Rejman A. (2016) · Filozoficzne i społeczne aspekty sportu i turystyki · https://doi.org/10.16926/fisasit.17 Rozdział zestawia instytucję zakazu klubowego z zakazem wstępu na imprezę masową w obowiązujących przepisach.
Security policy in Poland on the main football stadiums Sabat M., Stempiński S. (2016) · Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica · https://doi.org/10.18276/ap.2016.35-03 Artykuł o polityce bezpieczeństwa na głównych polskich stadionach piłkarskich.
Przebieg restrukturyzacji klubu piłkarskiego na przykładzie Wisły Kraków Sibińska J., Batorski J. (2020) · Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu · https://doi.org/10.15611/pn.2020.11.07 Studium przypadku restrukturyzacji klubu piłkarskiego na przykładzie Wisły Kraków.
Policing Football 'Hooliganism': Crowds, Context and Identity Stott C. (2014) · Football Hooliganism, Fan Behaviour and Crime, Palgrave Macmillan · https://doi.org/10.1057/9781137347978_12 Rozdział o policyjnym podejściu do kibiców, opartym na zachowaniu tłumu, kontekście i tożsamości.
The All-Seeing Eye of State Surveillance in the Italian Football (Soccer) Terraces: The Case Study of the Football Fan Card Testa A. (2018) · Surveillance & Society 16(1) · https://doi.org/10.24908/ss.v16i1.6796 Studium przypadku karty kibica jako narzędzia państwowego nadzoru nad włoskimi trybunami.
Stadion piłkarski w przestrzeni miasta: przemiany lokalizacji dużych obiektów infrastruktury piłkarskiej Trzepacz P. (2020) · Konwersatorium Wiedzy o Mieście · https://doi.org/10.18778/2543-9421.05.09 Artykuł omawia zmiany w rozmieszczeniu dużych obiektów infrastruktury piłkarskiej w przestrzeni miasta.
The Great Transformation of the English Game: Karl Polanyi and the Double Movement 'Against Modern Football' Webber D. M. (2017) · Football and Supporter Activism in Europe, Palgrave Macmillan · https://doi.org/10.1007/978-3-319-48734-2_2 Rozdział czyta ruch przeciwko nowoczesnemu futbolowi przez teorię Karla Polanyi'ego i angielskie doświadczenie komercjalizacji.
Polish Fans' Emotions during EURO 2012 Wilczewska I., Boski P. (2013) · Baltic Journal of Health and Physical Activity 5(1) · https://doi.org/10.2478/bjha-2013-0001 Badanie emocji polskich kibiców w czasie Euro 2012.
Subkultura „szalikowców” a bezpieczeństwo imprez sportowych Zakrzewski S. (2013) · Przegląd Strategiczny · https://doi.org/10.14746/ps.2013.2.15 Artykuł o subkulturze szalikowców w kontekście bezpieczeństwa imprez sportowych.

Najczęstsze pytania

Ile pozycji liczy bibliografia badań nad kibicami i jak ją wybrano?

Lista liczy ponad pięćdziesiąt pozycji: książki, artykuły z czasopism i rozdziały z lat 2009–2025. Wybrano wyłącznie prace, których zapis bibliograficzny redakcja otworzyła na publicznej stronie wydawcy, czasopisma, repozytorium lub katalogu. Każda ma adres tej strony, rok, wydawcę lub czasopismo, identyfikator oraz jednozdaniową notkę o zakresie, sformułowaną według opisu z tej samej strony.

Od której książki zacząć, jeśli interesują mnie polscy kibice?

Zacznij od „Kibice piłkarscy. Studium socjologiczne” Radosława Kossakowskiego z 2022 roku, książki opartej na badaniach terenowych wśród kibiców. Potem sięgnij po „Od chuliganów do aktywistów?” z 2017 roku i po „Aborygenów i konsumentów” Antonowicza, Kossakowskiego i Szlendaka z 2015 roku, o kibicowskiej wspólnocie wobec komercjalizacji futbolu i o stadionowym apartheidzie.

Gdzie szukać literatury o zakazie stadionowym?

Najpierw w artykułach prawniczych i kryminologicznych z lat 2009–2024: Melezini i Sakowicz opisali w 2010 roku zakaz wstępu na imprezę masową jako środek karny, a Rejman zestawiła zakaz klubowy z zakazem wstępu. Przepisy i różnice omawiają teksty w dziale prawa i bezpieczeństwa, a bibliografia wskazuje artykuły wraz z adresami zapisów bibliograficznych.

Czy na liście są prace zagraniczne?

Tak, obok polskich artykułów stoją książki i rozdziały z wydawnictw Routledge i Palgrave oraz teksty o ruchu przeciwko nowoczesnemu futbolowi, o kibicach w Wielkiej Brytanii, Chorwacji i we Włoszech. Klasyków, których zapisu nie dało się sprawdzić, na liście nie ma, mimo że zasługują na lekturę, i lepiej to wiedzieć przed rozpoczęciem własnej kwerendy.

Czy adres przy pozycji prowadzi do pełnego tekstu?

Nie zawsze. Adres prowadzi do publicznej strony z zapisem bibliograficznym: karty książki u wydawcy, artykułu w czasopiśmie albo rekordu w katalogu. Czy pełny tekst jest dostępny, zależy od czasopisma, wydawcy i uprawnień twojej biblioteki. Dlatego przy każdej pozycji podano też identyfikator, czyli ISBN albo DOI, którym poszukasz pełnego tekstu w innym miejscu.

Źródła

Kibice piłkarscy. Studium socjologiczne – Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego · sprawdzono 30 września 2026
Aborygeni i konsumenci – Wydawnictwo IFiS PAN · sprawdzono 30 września 2026
Hooligans, Ultras, Activists: Polish Football Fandom in Sociological Perspective – Springer · sprawdzono 30 września 2026
Piłka nożna. Tożsamość, kultura i władza – Wydawnictwo Naukowe UAM · sprawdzono 30 września 2026
Środek karny zakazu wstępu na imprezę masową w systemie prawa karnego – Archiwum Kryminologii · sprawdzono 30 września 2026
Duszący dym odpalonych rac. O wyzwaniach w etnografii subkultury kibiców piłkarskich – Przegląd Socjologii Jakościowej · sprawdzono 30 września 2026

Opracowanie redakcji modernfutbol.pl na podstawie źródeł wymienionych powyżej. Zasady doboru i weryfikacji opisano w zasadach redakcyjnych. Znalazłeś błąd lub brakujące źródło? Napisz do redakcji.