Kultura kibicowska: typologie, ruchy i historia

Torcida Split, założona przez kibiców Hajduka 28 października 1950 roku, jest jedną z wcześnie założonych grup kibicowskich w Europie i przykładem tego, jak dawno kibice zaczęli się organizować poza klubem. Zjawisko ma więc dłuższą historię niż większość dzisiejszych sporów o stadiony, a badacze zajmują się nim od dziesięcioleci, z pozycji socjologii, historii i nauk o polityce.

Ten dział zbiera strony o kibicach jako środowisku społecznym: o tym, jak ich opisywano, jak się organizowali i jak zmieniała się ich rola wobec klubów, państwa i rynku. Konferencja „Modern futbol a świat kibiców” od 2011 roku daje temu tematowi wspólną scenę, na której referaty z różnych dyscyplin trafiają do jednego programu.

Jak opisać kibica

Punktem wyjścia jest typologia kibiców. Na konferencji w 2019 roku prof. Radosław Kossakowski z Uniwersytetu Gdańskiego i prof. Dominik Antonowicz z UMK w Toruniu przedstawili referat „Od fanatyków do pikników”, w którym porządkowali kibiców według sposobu uczestnictwa. Strona o typologii pokazuje ten podział i jego granice, bo każdy taki podział upraszcza.

Do tego dochodzi słownik kibica, czyli lista pojęć, które w rozmowach o trybunach padają bez wyjaśnienia: od nazw grup po slang stadionowy. Słownik ma pomagać czytelnikowi, który natrafia na termin w innym tekście i nie chce zgadywać jego sensu. Definicje są krótkie, oparte na literaturze i opatrzone odesłaniem do dłuższych omówień.

Ruchy i konflikty

Hasło „przeciw modern football” to jeden z najbardziej rozpoznawalnych wątków tego działu. Strona against modern football opisuje, skąd wzięła się ta formuła i co jej zwolennicy rozumieją przez komercjalizację meczu, biletów i całej oprawy widowiska. Nazwę samej konferencji trudno oderwać od tej debaty, bo „modern futbol” jest pojęciem, wokół którego toczy się cały spór.

Drugą stroną tego sporu jest przemoc. Termin „football hooliganism” pojawił się w angielskiej prasie w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku, a pierwsze udokumentowane incydenty datuje się na lata osiemdziesiąte XIX wieku. Strona o hoolifanach i chuligaństwie omawia, jak literatura odróżnia agresję od kultury kibicowskiej i dlaczego dr Mateusz Grodecki pytał w 2019 roku o „koniec ery hoolifana”.

Trzecia oś to polityka. Strona kibice a polityka idzie za referatem dr. Georga Spitalera z Uniwersytetu Wiedeńskiego, który w 2019 roku prowadził słuchaczy przez historię tej relacji, i za wystąpieniem dr. Przemysława Nosala o Europie Środkowej i Wschodniej. Ważny jest tu rozdział między poglądami jednostek a tym, co mówi o sobie grupa.

Porównania między krajami

Porównanie przydaje się tam, gdzie własne doświadczenie jest za wąskie. Strona kibice w NRD i w bloku wschodnim opiera się na referatach prof. Dariusza Wojtaszyna z Uniwersytetu Wrocławskiego i prof. Kaia Reinharda z Münster, który analizował piosenki fanów piłki nożnej w NRD w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. To materiał, którego trudno szukać w codziennych relacjach z meczów.

Niemieckie Fanprojekte są drugim ważnym punktem odniesienia dla polskich dyskusji o pracy z kibicami. Michael Gabriel z Koordinationsstelle Fanprojekte przedstawił te programy w 2019 roku razem z dr. Dariuszem Łapińskim z PZPN, a temat wraca w opisie programu Kibice Razem, którego wrocławskim ośrodkiem jest Kibice Razem Śląsk Wrocław, organizator konferencji.

Kto bywa pomijany na trybunach

Nie każdy kibic mieści się w obrazie młodego mężczyzny w szaliku. Strona kobiety na trybunach zbiera badania o obecności kobiet na meczach i o tym, jak zmieniało się ich miejsce w kulturze kibicowskiej. W programie konferencji z 2019 roku ten wątek należał do głównych, obok nowej kategoryzacji kibiców i historii ruchów kibicowskich.

Osobna strona, kibice niepełnosprawni i blind football, dotyczy dostępu do stadionu i futbolu dla osób z niepełnosprawnościami. Lubomir Prask mówił o tym w 2019 roku w referacie „Blind football – prawdy i mity”. Tekst pokazuje, że sprawa dostępności obejmuje architekturę, komentarz meczowy i sposób, w jaki klub w ogóle myśli o kibicu, który nie widzi boiska albo nie wejdzie po schodach.

Kibic w drodze

Na koniec groundhopping, czyli praktyka odwiedzania meczów na jak największej liczbie stadionów. To zjawisko pokazuje inne oblicze kultury kibicowskiej: bez przynależności do klubu i bez trybuny gospodarzy, za to z kolekcją obiektów. Strona omawia, jak groundhoppera opisują badacze i czym jego motywacje różnią się od motywacji kibica klubowego, który wraca na ten sam sektor co tydzień.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak te tematy układały się w programach kolejnych edycji, zajrzyj do programu konferencji. Wrocławskie dni konferencji odbywały się między innymi na Stadionie Wrocław, otwartym 10 września 2011 roku, więc rozmowy o kulturze kibicowskiej toczyły się dosłownie na obiekcie, na którym gra Śląsk Wrocław i na którym oglądano mecze ligowe.