Publikacje pokonferencyjne Modern futbol a świat kibiców: tomy naukowe

Pierwszy z pięciu tomów liczy 271 stron i wyszedł w 2015 roku w Pszczółkach, nakładem wydawnictwa Orbis Exterior. Zawiera referaty z konferencji, która obradowała 27 listopada 2015 roku na Stadionie Wrocław. To początek serii, którą tworzą publikacje pokonferencyjne Modern futbol a świat kibiców: pięć tomów z lat 2015–2020, pierwszy pod redakcją trzech osób, cztery kolejne pod redakcją jednej.

Tomy serii: pięć książek w jednym zestawie

Zestawienie podaje to, co da się sprawdzić w rekordach katalogowych i na stronach wydawców. Tom trzeci ma w nim puste pole ISBN, bo żaden z otwartych rekordów nie wiąże z nim osobnego numeru. Tytuły odpowiadają stronom wydawców. W tomach czwartym i piątym słowo „Football” jest angielskie, w trzech pierwszych „futbol” pisze się po polsku, a podtytuł jest zawsze ten sam.

Tom pierwszy i redakcja naukowa trzech autorów

Tom z 2015 roku redagowali dr Radosław Kossakowski, Jakub Kurowski i Jakub Nowakowski. Redakcja naukowa łączyła w tym wypadku badacza z Uniwersytetu Gdańskiego z Jakubem Kurowskim, koordynatorem Kibice Razem Śląsk Wrocław, oraz z Jakubem Nowakowskim. Recenzentem naukowym był dr hab. Tomasz Sahaj z Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu, co potwierdza rekord katalogowy.

Książka w większości zawiera teksty referatów z piątkowej konferencji na Stadionie Wrocław. Zarys historii spotkania nazywa ją kamieniem milowym: w latach 2012–2015 organizatorzy szukali sposobów, by zwiększyć rozpoznawalność wydarzenia i podnieść jego rangę, a wydany tom dawał coś, czego sala konferencyjna dać nie mogła. Książkę można było wziąć do ręki, zacytować i odłożyć na półkę bibliotek.

Dr Radosław Kossakowski z Uniwersytetu Gdańskiego uczestniczył w każdej z siedmiu pierwszych edycji i, jak czytamy w zarysie historii konferencji, zaoferował nieocenioną pomoc przy pierwszej publikacji pokonferencyjnej. Warto to wiedzieć, sięgając po bibliografię: jego nazwisko wraca tam wśród autorów literatury o polskich kibicach, od monografii po artykuły naukowe i rozdziały w tomach zagranicznych.

Publikacje pokonferencyjne Modern futbol a świat kibiców od tomu drugiego

Od tomu drugiego redakcję naukową prowadzi dr Andrzej Ostrowski, kierownik naukowy konferencji z ramienia DSW. To zmiana w układzie sił: zamiast trzech redaktorów książkę przygotowuje jeden, a wydawcą jest uczelnia, która od 2016 roku współorganizuje spotkanie. Z czasem wydawcą zostaje też wrocławska Oficyna Wydawnicza ATUT, co widać po tomach czwartym i piątym.

Tom drugi, z 2016 roku, jest dorobkiem szóstej konferencji, organizowanej po raz pierwszy wspólnie z Dolnośląską Szkołą Wyższą. Wstęp przypomina, że spotkanie debiutowało w 2011 roku i że kilkudziesięciu słuchaczy wysłuchało wtedy kilku referatów. W maju 2016 roku szósta edycja przyniosła według opisu tomu 30 referatów, a w panelach dyskusyjnych wzięło udział ponad stu słuchaczy. ISBN tego tomu to 978-83-65408-15-0.

Ten sam wstęp streszcza drogę konferencji jednym zdaniem: formuła wydarzenia zmieniała się przez lata, spotkanie zyskiwało prestiż w obszarze naukowym, a dyskurs o kibicach i zmianach we współczesnym futbolu stawał się bardziej dociekliwy i atrakcyjny. Ocena należy do wydawcy, ale liczby ją potwierdzają: od siedmiu referatów w 2011 roku do trzydziestu w 2016. Dalszy ciąg tej drogi opisuje historia konferencji.

Wśród zagadnień, które poruszali prelegenci szóstej edycji, opis wydawcy wymienia piłkarskie derby, wpływ polityki na kulturę kibicowską, wizerunek kibiców, stadiony jako sferę publiczną, groundhopping, futbol w czasach PRL-u i komercjalizację współczesnej piłki nożnej. Część tych wątków ma w serwisie osobne teksty, na przykład o groundhoppingu i o komercjalizacji futbolu, w którą wpisuje się także sponsoring klubów.

Tom trzeci zapowiadano na wiosnę 2018 roku, a zamieszczony w nim zarys historii konferencji podpisał Jakub Kurowski, pomysłodawca spotkania. W czerwcu 2018 roku serwis Stadiony.net opisywał go jako najnowsze wydanie pod redakcją Andrzeja Ostrowskiego, z tekstami o stadionach w NRD jako oazach wolności, o Crvenej zvezdzie i o antysemityzmie stadionowym w Rzeszowie. Tyle o zawartości wiadomo.

Przy trzecim tomie łatwo o błąd w przypisie. Strona sklepu wydawcy z tytułem „Modern futbol a świat kibiców 3” powtarza opis i numer ISBN tomu drugiego, więc numeru 978-83-65408-15-0 nie wolno przypisywać do trzeciego. Dopóki rekord katalogowy nie poda osobnego numeru, cytuj redaktora, tytuł, wydawcę i rok, a ISBN pomiń.

Tom czwarty wyszedł w 2019 roku we wrocławskiej Oficynie Wydawniczej ATUT: ma 248 stron, format 14,5 na 21 centymetra, miękką oprawę i ISBN 978-83-7977-419-7. Jest owocem dziewiątej konferencji, z 22 maja 2019 roku. Według opisu wydawcy autorzy przybliżają zależności futbolu i jego kibiców od polityki, ekonomii, prawa i medialności, a także od psychologii tłumu.

Opis tomu czwartego przywołuje Eduarda Galeano: „stadiony piłkarskie są lustrami, w których odbija się obraz świata, do którego wszyscy należymy”. Zdanie dobrze oddaje ambicję serii, w której obok kibiców występują polityka, ekonomia i prawo. Badacz dopowie, że lustro zniekształca, więc każdy obraz z niego warto zestawić z danymi, na przykład z tymi, które podaje program konferencji.

Tom piąty, z 2020 roku, liczy 150 stron i nosi ISBN 978-83-7977-499-9. Również on jest pokłosiem dziewiątej konferencji, a nie dziesiątej, co łatwo przeoczyć: numer tomu nie równa się numerowi edycji. Badacze z Niemiec, Austrii i Polski przedstawiają w nim analizy o kibicach, pustych i pełnych stadionach oraz o wkraczaniu polityki, ekonomii i prawa w piłkę nożną.

Strona tomu piątego zawiera odnośnik do spisu treści, strona czwartego takiego odnośnika nie ma. Treść tomów łącz z programem ostrożnie: program mówi, kto co wygłosił, spis treści mówi, co wydrukowano, a zgodność obu list trzeba sprawdzać tytuł po tytule. Wykaz wystąpień z 22 maja 2019 roku znajdziesz w programie konferencji.

Jak czytać i cytować publikacje pokonferencyjne

Publikacje pokonferencyjne Modern futbol a świat kibiców mają inną rangę niż monografie autorskie: to zbiory tekstów opartych na referatach, redagowane po konferencji, w tym wypadku z recenzją. Ich wartość dla badacza tkwi w przekroju tematów i w datach, bo tom pokazuje, czym zajmowano się w danym roku. Redakcja naukowa odpowiada za dobór tekstów, nie za każdą tezę autora.

Cytując tom, podaj redaktora z dopiskiem „red.”, pełny tytuł z podtytułem, wydawcę, miejsce i rok. Przy rozdziale dodaj autora i zakres stron. Rekord pierwszego tomu w katalogu biblioteki AWF w Gdańsku podaje 271 stron, format 21 centymetrów i miejsce wydania Pszczółki; takie dane przepisuj z rekordu, nie z okładki, bo katalog ujednolica zapis.

Publikacje pokonferencyjne trudno znaleźć jednym zapytaniem, bo największą pułapką jest pisownia. Pierwsze trzy tomy mają w tytule słowo „futbol”, czwarty i piąty „Football”, a wszystkie podtytuły brzmią „Interdyscyplinarne studia nad kulturą futbolu”. Google Books zapisuje tom drugi jako „Modern futbol”, a czwarty jako „Modern football”. Wpisz oba warianty i dodaj nazwisko Ostrowskiego, inaczej wyniki rozdzielą się na dwie grupy.

Rekordów tomów szukaj w trzech miejscach. Strony wydawców podają ISBN i liczbę stron: Wydawnictwo DSW prowadzi strony tomów drugiego i trzeciego, Oficyna ATUT czwartego i piątego. Katalogi bibliotek, jak katalog AWF w Gdańsku, opisują tom pierwszy. Google Books indeksuje co najmniej tomy drugi i czwarty jako pozycje z numerem ISBN i rokiem wydania.

Dostępność bywa kłopotliwa. Strona tomu czwartego w sklepie ATUT oznacza książkę jako niedostępną dla koszyka i prosi zainteresowanych lekturą tego wydania oraz poprzednich części cyklu o kontakt z redaktorem tomu. To samo zdanie stoi przy tomie piątym. Wydawca kieruje więc czytelnika do dr. Andrzeja Ostrowskiego z DSW, a nie do księgarni, i warto to uwzględnić w planach.

Jeśli piszesz o kibicach i nie wiesz, od którego tomu zacząć, wybierz według pytania. O derby, groundhopping i futbol w PRL pytaj tomu drugiego, o stadiony w NRD tomu trzeciego, o politykę, ekonomię i prawo tomów czwartego i piątego. Do każdego z nich dołóż pozycje z bibliografii badań nad kibicami, żeby zobaczyć, kto pisał o tym samym poza Wrocławiem.

Monografie pokonferencyjne i książki pokrewne

Monografie pokonferencyjne to w polskiej praktyce zbiory referatów jednej konferencji lub serii, wydane jako książka. Tomy z Wrocławia się w niej mieszczą. Odróżnij je od książek pokrewnych, czyli prac autorów, którzy w konferencji uczestniczyli, lecz napisali własną monografię. Do tej grupy należy „Od chuliganów do aktywistów? Polscy kibice i zmiana społeczna” Radosława Kossakowskiego (Universitas, Kraków 2017, 256 stron, ISBN 978-83-242-3126-3).

Zarys historii konferencji wymienia tę książkę jako próbę oszacowania społecznej, kulturowej i instytucjonalnej roli programu Kibice Razem. Jeśli szukasz całej książki jednego autora, sięgnij poza monografie pokonferencyjne. Obok stoją prace Antonowicza, Kossakowskiego i Szlendaka: „Aborygeni i konsumenci” (IFiS PAN, Warszawa 2015, 324 strony, ISBN 978-83-7683-103-9) oraz „Kibice piłkarscy. Studium socjologiczne” Kossakowskiego (Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2022, 205 stron, ISBN 978-83-8206-341-7).

Tomy nie zastępują literatury prawnej. Kto szuka przepisów o zakazie wstępu na stadion, sięgnie do artykułu o ustawie o bezpieczeństwie imprez masowych i do tekstu o zakazie stadionowym; kto interesuje się marketingiem klubów, do działu ekonomii i technologii. Referaty z Wrocławia otwierają temat, ale komentarz do paragrafu pisze się gdzie indziej.

Chronologię wydawniczą można nałożyć na wydarzenia. Tom drugi ukazał się w roku, w którym konferencję po raz pierwszy współorganizowała uczelnia, tomy czwarty i piąty po dziewiątej edycji, a cała seria wpisuje się na osi czasu między ustawą z 20 marca 2009 roku a wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 19 czerwca 2018 roku, który omawiał w 2019 roku dr Jakub Majewski.

Numer tomu i numer edycji rozchodzą się: tomy czwarty i piąty wyrosły z jednej, dziewiątej konferencji, a tom pierwszy z piątkowej edycji z 27 listopada 2015 roku. Ósma edycja, z 6 i 7 czerwca 2018 roku, nie ma w sprawdzonych rekordach ani na stronach wydawców własnego tomu opisanego jako jej pokłosie.