Kibice a polityka: co mówią badania z Europy Środkowej

Wiedeńska gazeta „Fußball-Sonntag” z 1938 roku, w której obok pochodni pojawia się słowo „fanatycy”, była według relacji Stadiony.net najbardziej wyrazistym eksponatem referatu dr. Georga Spitalera z Uniwersytetu Wiedeńskiego. Wystąpił on 22 maja 2019 roku o 9:45 we Wrocławiu z tytułem „Kultura kibiców a polityka. Wędrówka historyczna”, a sprawozdawca zapisał, że nazistowska ideologia uznawała ruch kibicowski za społecznie destrukcyjny.

Trybuny w cieniu 1938 roku

Relacja z konferencji podaje tyle, ile mieści akapit, więc pełnego wywodu Spitalera nie da się z niej odtworzyć. Wiadomo, że badacz prześledził związek kultury kibicowskiej z polityką przez dziesięciolecia, a czasu zabrakło mu na wątek międzynarodowych powiązań. Sprawozdawca zaznacza, że dyskusja nie zdążyła sięgnąć do ruchu Against Modern Football, o którym mówi osobny tekst o ruchu przeciw nowoczesnemu futbolowi.

Piętnaście minut po Spitalerze wystąpił prof. Rudolf Muellner, także z Wiednia, z referatem „FK Austria Wiedeń 1938–1945. Aspekty biograficzne”. Według relacji Stadiony.net klub jest historycznie uznawany za jeden z klubów żydowskich, a dziś ma kłopot z neonazistowskimi elementami wśród kibiców. Grupa Immortel została usunięta ze stadionów po ujawnieniu jej związków z ruchem identytarystycznym, powiązanym ze sprawcą zamachu w Christchurch.

Zmianę nazwy opisuje Wikipedia. Po aneksji Austrii w 1938 roku klub wyzywano od „Judenklub”, a władze nazistowskie zmusiły go 12 kwietnia 1938 roku do przyjęcia nazwy Sportclub Ostmark Wien. Do dawnej tożsamości wrócił 14 lipca 1938 roku. Żydowscy zawodnicy i pracownicy zginęli lub opuścili kraj, a gwiazda drużyny, Matthias Sindelar, zmarł 23 stycznia 1939 roku w niewyjaśnionych okolicznościach.

Do tej historii wraca wiedeński projekt badawczy. Według komunikatu Funduszu Narodowego Republiki Austrii projekt ruszył w czerwcu 2016 roku i miał trwać około piętnastu miesięcy. Zespół tworzyli historycy Rudolf Müllner, Matthias Marschik i Bernhard Hachleitner pod kierunkiem dziennikarza Johanna Skocka. Badano, jak aneksja z 1938 roku wpłynęła na działaczy, zawodników i kibiców klubu, a wyniki miały ukazać się w książce.

Prawa strona trybun: ustalenia Nosala

Dr Przemysław Nosal z UAM wystąpił o 11:45 z referatem „Tacy sami czy inni? Kibice i polityka w Europie Środkowej i Wschodniej”. Relacja Stadiony.net podaje, że przeanalizował ponad 300 publikacji na temat kultury kibiców i polityki w krajach postkomunistycznych. Jego wniosek brzmiał, że kibice przeważnie sytuują się po prawej stronie sceny, a wyjątkiem są środowiska lewicowe, jak kibice praskich Bohemians.

Relacja nie mówi, jak zmierzono „przeważanie”, więc traktuj wniosek jako streszczenie przeglądu literatury, a nie sondaż. O polskim środowisku mamy mocniejsze oparcie: Kossakowski pisze w książce z 2022 roku, że po zaostrzeniu prawa w pierwszej dekadzie XXI wieku środowisko fanów skręciło w prawo pod względem ideologicznego zaangażowania. Temat rozwija też książka Kossakowskiego, Nosala i Wojciecha Woźniaka z 2020 roku.

Same trybuny przenoszą wzorce z zagranicy. Szymon Beniuk zauważa w „Społeczeństwie i Polityce” z 2019 roku, że w drugiej połowie XX wieku europejscy kibice wzorowali się na fanach z Anglii i Włoch, a style „ultras” i „hooligans” stamtąd się wywodzą. Wzory widać w nazwach grup, na przykład Firma z Nowego Sadu czy Horda Azzuro z Jeny.

Lokalne realia wpływały jednak na formę i treść manifestacji. Beniuk pisze, że dzięki fanom stadion stał się miejscem popularyzacji historii, co interesuje badaczy public history, niezależnie od oceny tego zjawiska. Podobne zjawiska występowały w polskich miastach, dlatego kibice w niemal każdym zakątku kraju przyjęli podobne wartości, poglądy i narrację, inaczej niż fani we Włoszech, Francji czy Hiszpanii.

Polska: od partyjnych fanklubów do zakazów

W latach 70. komunistyczne władze próbowały kontrolować zachowanie widzów, zakładając oficjalne fankluby finansowane przez państwo i nadzorowane przez partię, pisze Kossakowski. Prawdziwy ruch kibiców był oddolny, a grupy tworzyli młodzi ludzie i pracownicy zakładów patronujących klubom. W latach 80. trybuny stały się sceną działalności antykomunistycznej, a oficjalne kluby przestały działać. Skalę przemocy ukrywała propaganda sukcesu.

Beniuk opisuje ten okres na przykładzie Lechii Gdańsk, gdzie kibice byli zaangażowani w wydarzenia lat 70. i 80., a miasto stanowiło centrum opozycji. Przywołuje książkę ks. Jarosława Wąsowicza „Biało-zielona Solidarność” z 2012 roku. Jeden z cytowanych kibiców mówił, że niechęć do milicji wzięła się z czasów Solidarności, gdy bito kibiców za wnoszenie haseł wolnościowych, a potem przeniosła się na policję.

Po 1989 roku, jak podaje Kossakowski, znaczna część fanów przyjmowała idee o prawicowej proweniencji, na stadionach słychać było rasistowskie okrzyki, a symbole skinheadów, jak krzyż celtycki, były dość powszechne. Gac, cytując inne źródło, pisze, że skinheadzi byli widoczni w Warszawie, Wrocławiu i Gdańsku, choć nigdzie nie stanowili większości. Ich ideologia łączyła miłość do Polski z niechęcią do obcych.

W XXI wieku pole napięcia przesunęło się na państwo. Gac pisze, że po wyborze Polski na współgospodarza Euro 2012 rząd uznał, że trzeba zrobić porządek z kibicami, czego efektem była nowelizacja ustawy z 2009 roku, opisana w tekście o ustawie o bezpieczeństwie imprez masowych. Powszechny zakaz stadionowy doprowadził jego zdaniem do swoistej „wojny” środowiska kibicowskiego z rządem.

Spis treści książki Kossakowskiego z 2022 roku zawiera rozdział „Tożsamość oporu i partyzancki patriotyzm – kibice wobec systemu”, a w innym miejscu podrozdział o motywach choreografii z hasłami „Pozdrowienia do więzienia” i „Precz z komuną”. Szerszy obraz kibiców po drugiej stronie dawnej żelaznej kurtyny opisuje tekst o kibicach w NRD i bloku wschodnim.