Typologia kibiców piłkarskich: od fanatyków do pikników

Środa 22 maja 2019 roku, kwadrans po dziewiątej, aula Dolnośląskiej Szkoły Wyższej przy ulicy Strzegomskiej 55 we Wrocławiu. Dziewiątą edycję konferencji „Modern futbol a świat kibiców” otwiera referat prof. Radosława Kossakowskiego z Uniwersytetu Gdańskiego i prof. Dominika Antonowicza z UMK w Toruniu, zatytułowany „Od fanatyków do pikników. Wokół typologii kibiców piłkarskich”.

Co pokazano we Wrocławiu

Według relacji portalu Stadiony.net referat opierał się na blisko 4300 ankietach zebranych wśród kibiców dużych polskich klubów. Autorzy przedstawili pięć kategorii: ortodoks, lojalista, aktywista, hedonista i kibic towarzyski. Zaznaczyli przy tym, że podział jest niepełny i potrzebuje dalszych typów. Taka ostrożność brzmi wiarygodnie, bo typologia udająca kompletną zwykle pęka przy pierwszym stadionie.

Relacja podaje same nazwy, bez definicji, i dlatego ta strona ich nie opisuje. Wpisanie w kategorię treści, której autorzy nie zapisali w dostępnych źródłach, byłoby zgadywaniem. Pełne określenia znajdziesz w publikacjach obu autorów, a ich wykaz porządkuje bibliografia badań nad kibicami. Do tego czasu każda z pięciu nazw pozostaje etykietą, nie definicją.

Kossakowski i Antonowicz nie zaczynali od zera. Ich referat wpisuje się w polską tradycję badań, o której mowa niżej, oraz w międzynarodową dyskusję o tym, czy kibic bywa raczej członkiem wspólnoty, czy klientem. Spór dotyczy także komercjalizacji futbolu, a w Polsce prowadzono go między innymi w pracach obu autorów z lat 2011–2015.

Giulianotti i cztery typy tożsamości

Richard Giulianotti opublikował w lutym 2002 roku w „Journal of Sport and Social Issues” (tom 26, strony 25–46) artykuł „Supporters, Followers, Fans, and Flaneurs”. Proponuje cztery typy idealne widza, rozpięte na osiach gorący–chłodny oraz tradycyjny–konsumencki. Supporter to gorąca, tradycyjna więź z lokalnym klubem. Flâneur nie ma szczególnego związku z żadnym zespołem, ale chce być obecny na ważnych wydarzeniach.

Streszczenie artykułu opisuje ogólny trend jako odejście od modelu supportera ku chłodnej, konsumenckiej identyfikacji flâneura. Typ „fan” zachowuje się jak konsument w innych dziedzinach życia: jeśli przeżycie nie spełnia oczekiwań, szuka innej rozrywki. Kategorię followera streszczenie omawia skąpo, więc ta strona jej nie definiuje. Zanim zacytujesz ją w pracy, sprawdź tekst w czasopiśmie, bo dostęp do niego bywa płatny.

Giulianotti nazwał te typy idealnymi, a typ idealny nie jest rubryką, w którą wpisuje się konkretnego człowieka. Kossakowski w książce z 2022 roku przypomina inną uwagę tego badacza: piszący o kibicach zza biurka, z „werandy”, jak Giulianotti ujął to w tekście z 1995 roku, dobiera zwykle materiał pasujący do własnych założeń.

Trzy grupy w polskiej literaturze

Karol Gac, doktorant Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, zestawił w artykule z 2020 roku w „Studiach Politologicznych” (tom 55) najczęstszy w polskim piśmiennictwie podział na konsumentów, ultrasów i chuliganów. Powołuje się na książkę „Aborygeni i konsumenci” Antonowicza, Kossakowskiego i Tomasza Szlendaka z 2015 roku oraz na prace Dariusza Wojtaszyna. Ostrzega, że najczęstszym błędem jest traktowanie kibiców jak jednolitej społeczności.

Konsumenci traktują mecz jako przyjemną formę spędzania wolnego czasu, znają tabelę i sytuację innych drużyn, a według Gaca stanowią największy odsetek widowni, więc dla właścicieli klubów są najcenniejsi. Ultrasi odpowiadają za oprawę i atmosferę: flagi, bębny, transparenty, doping przez dziewięćdziesiąt minut w tym samym sektorze. Ich grupy są, jak pisze autor, wyraźnie oddzielone od grup chuligańskich.

Trzecia kategoria to chuligani, dla których celem jest starcie z innymi ekipami i z policją. Opis nawiązuje do klasyfikacji policyjnej (za Piotrem Chlebowiczem): kategoria A to osoby, które nie uczestniczą w awanturach bez względu na okoliczności, B to ci, którzy pod wpływem bodźców mogą naruszyć porządek, C to ci, którzy przychodzą po konfrontację. Zob. tekst o hoolifanach i chuligaństwie.

Autor rozmawiał też z członkami czołowych polskich ekip chuligańskich. Twierdzili, że podział na konsumentów, ultrasów i chuliganów nadal obowiązuje, choć jest coraz mniej widoczny, a jeden z nich mówił o powolnym powrocie do modelu, w którym ekipa stanowi jedność. Dla każdej typologii to niewygodny wniosek: kategorie zbudowane w czasach formalizowania się grup ultras i hooligans starzeją się razem z nimi.

Od niewidzialnej religii do kibiców industrialnych

Droga do wrocławskiego referatu wiedzie przez kilka polskich prac. Antonowicz i Łukasz Wrzesiński opublikowali w 2009 roku w „Studiach Socjologicznych” (numer 1, strony 115–149) tekst „Kibice jako wspólnota niewidzialnej religii”. Kossakowski nazywa go w książce z 2022 roku prekursorskim i do dziś ważnym punktem odniesienia dla badaczy. Analiza pogłębiła według niego refleksję o tożsamości i zaangażowaniu kibiców.

W 2011 roku Antonowicz, Kossakowski i Szlendak wydali w „Studiach Socjologicznych” (numer 3) artykuł „Ostatni bastion antykonsumeryzmu? Kibice industrialni w dobie komercjalizacji sportu”. W tekście z 2012 roku opisują „kibiców industrialnych” jako tych, którym nie podobają się przemiany we współczesnym sporcie: protestują przeciw ograniczeniom zachowań na trybunach i przeciw zawłaszczaniu sportu przez korporacje. Dalszy ciąg: Against Modern Football.

Kossakowski oparł książkę „Kibice piłkarscy. Studium socjologiczne” (Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2022) na obserwacji w sektorze ultras Lechii Gdańsk w latach 2013–2020 i na 88 wywiadach z lat 2014–2019, w tym z jedenastoma kobietami. Zauważa, że w Polsce nie powstała szkoła badawcza porównywalna z leicesterską, a wiele tekstów miało charakter przyczynkarski. Strukturze zgód, układów i kos między grupami poświęcił osobny rozdział.

W programie dnia po referacie Kossakowskiego i Antonowicza wystąpili między innymi dr Georg Spitaler, prof. Dariusz Wojtaszyn i dr Mateusz Grodecki. Pełny program, z godzinami i tytułami wszystkich referatów, znajdziesz na stronie dziewiątej edycji z 2019 roku. Wątek polityczny tego dnia rozwija osobny tekst o kibicach i polityce. Wschodnie trybuny opisuje tekst o kibicach w NRD.

Streszczenie pierwszego referatu i kilku następnych czytasz w relacji Stadiony.net z maja 2019 roku. Nazwy pięciu kategorii i liczba ankiet pochodzą właśnie stamtąd, a definicji tam nie ma. Książka „Aborygeni i konsumenci” z 2015 roku, którą Kossakowski uznaje za pierwszą polską analizę wpływu komercjalizacji futbolu na kulturę kibicowania, daje szersze tło, ale nie zastępuje tekstu referatu.