Kibice w NRD i w bloku wschodnim: kluby, Stasi i trybuny

Czwartym referatem dziewiątej edycji konferencji, o 10:45 22 maja 2019 roku, był referat prof. Dariusza Wojtaszyna z Uniwersytetu Wrocławskiego, „Kibice piłkarscy w państwach bloku wschodniego – próba typologizacji na przykładzie NRD”. Pół godziny później prof. Kai Reinhard z Uniwersytetu w Münster mówił o piosenkach fanów piłki nożnej w NRD w latach 70. i 80. XX wieku.

Referaty z 2019 roku

Według relacji Stadiony.net Wojtaszyn opisał realia futbolu w NRD, w których, jak stwierdził, nawet co ósmy kibic wyjeżdżający na mecze mógł być agentem służb bezpieczeństwa. Sprawozdanie zestawia to z kontrolą partii nad zarządzaniem klubami. Relacja jest krótka i nie podaje, jak Wojtaszyn ustalił ten odsetek, dlatego traktuj go jako liczbę z referatu, a nie z dokumentu źródłowego.

Kai Reinhard zwrócił uwagę, jak podaje ta sama relacja, na hymn Unionu Berlin, nagrany nielegalnie w studiu wynajętym za łapówki w czasach komunistycznych. Sprawozdawca nie podaje tytułu piosenki ani daty nagrania, więc ta strona ich nie dopowiada. Temat referatu wskazuje materiał: teksty i melodie śpiewane na trybunach w latach 70. i 80., czyli zapis kibicowskiego języka.

Wojtaszyn jest autorem książki „Kibice w socjalizmie. Trybuny piłkarskie w NRD. Studium historyczno-społeczne”, wydanej w 2013 roku przez Oficynę Wydawniczą ATUT, która według opisu księgarni liczy 532 strony. Opis wskazuje, że praca bada stadiony jako narzędzia władzy państwowej i nieformalne grupy kibiców, a trybuny jako miejsce oporu wobec zachowań i postaw narzucanych przez państwo.

Karol Gac cytuje tę książkę przy opisie „konsumentów”. Według Wojtaszyna do stadionu przyciągała ich radość z obserwacji sytuacji charakterystycznych dla piłki nożnej, szukanie dramaturgii i przeżycie atmosfery wydarzenia. Ta jedna wypowiedź nie odtwarza typologii dla NRD, ale pokazuje, że Wojtaszyn używa pojęć porównywalnych z tymi, których używa polska literatura, o czym mówi tekst o typologii kibiców.

Kluby jako instytucje państwa

Wikipedia opisuje system lig NRD, działający w latach 1949–1991, z DDR-Oberligą na szczycie. Kluby dzieliły się na cztery typy: zakładowe BSG, kluby SV Dynamo związane z ministerstwem spraw wewnętrznych, policją i Stasi, kluby ASV Vorwärts związane z armią oraz kluby FC z 1965 roku, uprzywilejowane. Transfery formalnie nazywano „delegowaniem”, a w ich przebieg ingerowali działacze partii SED i sportu.

W 1954 roku organy sportowe połączyły lub przeniosły kluby, by skoncentrować talenty. Piłkarzy BSG Chemie Leipzig przeniesiono do SC Lokomotive Leipzig, a Dynamo Drezno do Berlina Wschodniego jako SC Dynamo Berlin, późniejszy BFC Dynamo. Ten przykład pokazuje, jak głęboko decyzje o klubach zależały od państwa. Źródła nie opisują reakcji kibiców z Drezna.

BFC Dynamo powstał, według Wikipedii, 15 stycznia 1966 roku jako przekształcenie sekcji piłkarskiej SC Dynamo Berlin, istniejącego od 1954 roku. Honorowym prezesem był szef Stasi Erich Mielke, a klub otrzymywał osobiste, organizacyjne i finansowe wsparcie. Pod trenerem Jürgenem Bogsem zdobył dziesięć tytułów mistrza kraju z rzędu, w latach 1979–1988. Artykuł zaznacza, że dokumenty nie potwierdzają bezpośrednich poleceń manipulowania sędziami.

Union Berlin powstał według Wikipedii 20 stycznia 1966 roku. Twórców klubu wspierali wysocy działacze partii SED, którzy widzieli w nim „cywilną” alternatywę dla klubów związanych ze służbami. Union rywalizował z BFC Dynamo, a jego kibice byli naturalnymi przeciwnikami klubu Stasi. W 1968 roku zdobył Puchar Kraju. Przydomek „Eisern Union” wziął się z okrzyków kibiców.

Po 1989 roku i porównanie z Polską

Po zjednoczeniu Niemiec BFC Dynamo zmienił nazwę na FC Berlin, a według Wikipedii wykształcił jedną z największych scen chuligańskich w kraju. Klub przeszedł postępowanie upadłościowe w 2001 roku, rozwiązane do 2004 roku dzięki wysiłkom kibiców. Ogólne tło zjawiska opisuje tekst o hoolifanach i chuligaństwie, a w NRD Wikipedia odnotowuje, że w latach 80. przenikanie skinheadów zwiększyło agresję.

Union przetrwał po 1990 roku na granicy upadku, awansował do drugiej Bundesligi w 2001 roku, a około 2008 roku ponad 2000 kibiców zgłosiło się do przebudowy stadionu An der Alten Försterei, poświęcając według Wikipedii 140 tysięcy godzin pracy. Do Bundesligi klub awansował w 2019 roku. Szerszy kontekst niemiecki, w tym pracę z kibicami, opisuje tekst o Fanprojekte w Niemczech.

Polskie kluby po wojnie także podlegały instytucjom państwa. Szymon Beniuk pisze, że Śląsk Wrocław stał się klubem wojskowym, Wisła Kraków podlegała Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego, a Lechia Gdańsk Zjednoczeniu Budownictwa, którego piłkarze pobierali pensje jako robotnicy. Kossakowski dodaje, że w latach 70. władze zakładały oficjalne fankluby kontrolowane przez partię, a prawdziwy ruch fanów rósł oddolnie i próbował opierać się naciskom ideologicznym.

Kossakowski pisze też, że w latach 80. wiadomości o angielskich chuliganach docierały do Polski, poziom przemocy rósł, a oficjalna propaganda sukcesu ukrywała jego skalę. Trybuny stały się sceną działalności antykomunistycznej, a oficjalne kluby kibica przestały działać. Wątek polityczny opisuje tekst o kibicach i polityce, a pełny program dnia z Wrocławia znajdziesz na stronie dziewiątej edycji z 2019 roku.

Otwarte zostaje jedno pytanie: jakie dokładnie kategorie kibiców NRD wyodrębnił Wojtaszyn w referacie z 2019 roku. Relacja Stadiony.net podaje tylko liczbę agentów, a pełniejszą odpowiedź powinna zawierać książka z 2013 roku, licząca według opisu księgarni 532 strony i wydana we Wrocławiu przez Oficynę Wydawniczą ATUT. Sprawdź jej spis treści, zanim uznasz, że typologia jest znana.