Kobiety na trybunach: badania nad kibicami w Polsce

Na dziewiątej edycji konferencji „Modern futbol a świat kibiców”, 22 maja 2019 roku w auli Dolnośląskiej Szkoły Wyższej we Wrocławiu, wśród wątków dnia znalazły się kobiety na meczach. Obok nich stały nowa typologia kibiców i spory o hoolifanów. Temat miał już wtedy własną literaturę, a niedługo potem doczekał się książki.

Konferencja i pytanie o miejsce kobiet

Program dziewiątej edycji liczył kilkanaście referatów po dwadzieścia minut, każdy z dyskusją. Kobiety na trybunach były jednym z wątków tej debaty, a nie osobnym punktem harmonogramu. Pełną listę wystąpień znajdziesz na stronie dziewiątej edycji, gdzie widać, jak wokół kultury kibicowskiej ułożono historię, prawo, marketing i technologię w ciągu jednego dnia obrad.

Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy. Jedna to liczba kobiet na stadionach, druga to ich pozycja w kulturze kibicowskiej. Pierwszą da się w zasadzie zmierzyć, choć źródła użyte w tym tekście jej nie podają. Drugą trzeba badać wywiadami i ankietami, i właśnie to zrobił zespół z Gdańska i Torunia, którego pracę omawiamy niżej.

Zespół badawczy i książka

Autorami głównego opracowania są Honorata Jakubowska, Dominik Antonowicz i Radosław Kossakowski. Ich książka „Female Fans, Gender Relations and Football Fandom: Challenging the Brotherhood Culture” ukazała się w serii Routledge Research in Sport, Culture and Society. Wydawca opisuje ją jako analizę socjalizacji kobiet do kibicowania, budowania tożsamości kibicowskiej i sposobów jej okazywania.

Drugi wątek książki to reakcja mężczyzn. Autorzy pytają, jak rosnąca liczba kobiet na trybunach jest odbierana przez męską kulturę futbolu i co z tego wynika dla całego środowiska. Wydawca zaznacza, że praca łączy badania jakościowe z ilościowymi, więc nie opiera się wyłącznie na kilku rozmowach. To istotna różnica wobec tekstów opartych na jednej sondzie.

Wcześniejszą wersję rozważań opublikowano w czasopiśmie „Kultura i Społeczeństwo” w 2017 roku pod tytułem „Polskie fanki w męskim świecie kibiców: problemy badawcze, stan wiedzy i najważniejsze kategorie analizy”. Artykuł powstał w projekcie „Znaczenie futbolu. Społeczne wymiary kultury kibicowania”, którym kierował Radosław Kossakowski. Narodowe Centrum Nauki finansowało go w latach 2014–2018.

Jak prowadzono badania

Z recenzji opublikowanej w Idrottsforum wynika, że badacze skupili się na trzech dużych klubach: Legii Warszawa, Lechii Gdańsk i Lechu Poznań. Dane zbierano w internecie, przez konta klubów w mediach społecznościowych, a do tego przeprowadzano wywiady pogłębione i przyglądano się oficjalnym sklepom z pamiątkami kibicowskimi. Wynik dotyczy więc trzech środowisk, nie całej ligi.

Antonowicz opowiadał w rozmowie z Polsat News, że dla kobiet i mężczyzn przygotowano osobne scenariusze wywiadów. To rozsądny zabieg, bo pytania o dumę z klubu i o to, jak traktują cię koledzy z sektora, brzmią inaczej zależnie od tego, kto je słyszy. Badacze zapytali też, czy słynne hasło „białe kaski robią laski” uprzedmiotawia kobiety.

Odpowiedź bywa zaskakująca dla czytelnika spoza trybun. Według relacji Antonowicza rozmówczynie nie obrażały się na takie przyśpiewki i traktowały je jako element kultury stadionowej. Badacze nie wystawiają tu oceny moralnej, tylko opisują, jak sami uczestnicy widzą swoje środowisko, a to bywa różne od ocen wystawianych mu z zewnątrz, także przez autorów tekstów o kibicach.

Co ustalono o obecności i roli gościa

Najważniejsze ustalenie dotyczy częstotliwości. Recenzent cytuje autorów: pasja do męskiej piłki w Polsce nie jest domeną mężczyzn, a kobiety uczestniczą w meczach z podobną częstotliwością jak kibice płci męskiej. Większość ankietowanych zgodziła się też, że trybuny są miejscem odpowiednim dla kobiet, choć obowiązują tam niepisane reguły, których trzeba się nauczyć.

Druga teza jest mniej wygodna. Kobiety kibicują aktywnie, przeżywają mecze i potrafią znosić trudy związane z klubem, a mimo to stadion przypisuje im rolę gościa. Antonowicz mówił o tym w dwóch obrazach: mężczyźni są gospodarzami, a kobiety idą według scenariusza, który napisali panowie. Nawet w sektorach rodzinnych ojciec ogląda mecz, a matka pilnuje dzieci.

Widać to także w rozmowie o samym meczu. Według Antonowicza mężczyźni dyskutują o grze między sobą, niejako ponad głowami kobiet, a obecność kobiety utwierdza ich w roli ekspertów, od których oczekuje się raczej potwierdzenia niż sporu. To obrazek, który możesz sprawdzić samodzielnie przy najbliższym meczu, siedząc w sektorze rodzinnym i słuchając rozmów dookoła.

Nazwy, kategorie i luki w danych

Kobiety z badania nie akceptują określenia „kibicki”. Zgodnie z wypowiedzią Antonowicza są po prostu kibicami i tak chcą być nazywane. Dla osób piszących o futbolu to praktyczna wskazówka. Dla czytających o środowisku to przykład, że forma gramatyczna bywa deklaracją tożsamości, a nie tylko kwestią stylu, i że warto pytać o nią samych zainteresowanych.

Badacze wskazują również, że kluby nie mają formalnej polityki, która uznawałaby kibicki za szansę biznesową lub społeczną. Ta uwaga ma znaczenie dla marketingu sportowego i zarządzania klubem, bo bez wyraźnego założenia o tym, kim jest odbiorczyni, trudno planować ofertę, komunikację czy dostępność stadionu dla kobiet oraz ich rodzin i znajomych.

Warto pamiętać o granicach danych. Nie znajdziesz tu ogólnopolskiego odsetka kobiet na stadionach Ekstraklasy, bo nie podają go źródła, na których opieramy ten tekst, i nie ma sensu zastępować go domysłem. Częstotliwość obecności, sposoby wejścia w kibicowanie i rola gościa to wnioski z badań trzech klubów. Traktuj je jako opis mechanizmów, nie jako statystykę całej ligi.

Jak to łączy się z typologiami kibiców

Na tej samej konferencji Radosław Kossakowski i Dominik Antonowicz przedstawili typologię kibiców „Od fanatyków do pikników”, a wątek podziałów w środowisku podjął dr Mateusz Grodecki w referacie o końcu ery hoolifana. Kategorie takie jak ortodoks, lojalista czy aktywista opisują postawy wobec klubu. O tym, jak się mają do płci, przeczytasz w typologii kibiców.

Warto też zajrzeć do tekstu o hoolifanach i chuliganach, bo to środowisko, wokół którego toczy się spór o to, czym jest autentyczne kibicowanie. Gdy punktem wyjścia jest męska kultura sektorów, pytanie o to, kto jest w niej gościem, przestaje być abstrakcyjne. Gdańsko-toruńska książka odpowiada na nie na podstawie wywiadów i ankiet, nie opinii.

Praktyczny wymiar tych rozważań dobrze widać przy okazji wyjazdów. Kto podróżuje z drużyną, trafia do osobnego sektora, obcego miasta i cudzych zasad, a zasady te opisuje prawo o imprezach masowych. Jak wygląda organizacja przyjazdu drużyny gości i jej kibiców, znajdziesz w tekście o kibicach gościach i meczach wyjazdowych, w którym kobiet nie wyróżniono osobno.

Pełny tekst książki „Female Fans, Gender Relations and Football Fandom” warto czytać razem z artykułem z „Kultury i Społeczeństwa”, bo oba korzystają z materiału badawczego zebranego w projekcie Kossakowskiego, ale kładą akcent na inne pytania. Szersze tło literatury, w tym książkę Kossakowskiego o polskich kibicach i zmianie społecznej, znajdziesz w bibliografii badań nad kibicami.