Słownik kibica piłkarskiego: pojęcia i co znaczy każde z nich

Ustawa z 2009 r. opisuje mecz piłki nożnej jednym zdaniem: to masowa impreza sportowa na obiekcie z co najmniej 1000 miejsc dla widzów. Ten słownik kibica piłkarskiego zbiera podobne pojęcia kibicowskie z trybun, prawa i pieniędzy. Hasła stoją w grupach, w każdej alfabetycznie, a przy wielu z nich znajdziesz odsyłacz do szerszego artykułu.

Słownik kibica: pojęcia z trybun i ruchów kibicowskich

Against modern football

Hasło „against modern football” nazywa globalny, wielowymiarowy i przez to niespójny ruch sprzeciwu wobec urynkowienia futbolu kosztem lokalnych tradycji. Tak opisuje go Mateusz Grodecki, powołując się na Numerato. Kibice protestowali między innymi przeciw modernizacji stadionów i drastycznym podwyżkom cen biletów w angielskiej Premiership. Historię i postulaty ruchu omawia artykuł Against Modern Football.

Aktywizm kibicowski

Aktywizm kibicowski to działania kibiców wykraczające poza doping: akcje społeczne, charytatywne, czasem polityczne, a także oddolna odbudowa upadłych klubów. Radosław Kossakowski poświęcił mu ostatni rozdział monografii o kibicach. Program Kibice Razem wymienia wśród swoich celów aktywizację kibiców do działań społecznych i integrację ze społecznością lokalną, czyli instytucjonalną wersję tego samego zjawiska.

Chuligan stadionowy

Chuligan stadionowy to w polskim obiegu synonim pseudokibica, czyli osoby uczestniczącej w zbiorowym łamaniu prawa na obiektach sportowych. Według badań Radosława Kossakowskiego współczesne chuligaństwo w Polsce ewoluowało od spontanicznych bójek do grup „profesjonalnych”, aktywnych ze względu na nadzór policji głównie poza stadionami. Spory wokół tego zjawiska opisuje tekst o hoolifanach i chuligaństwie.

Familizacja trybun

Familizacja to pojęcie socjologii sportu opisujące pojawianie się na stadionach całych rodzin. Grodecki wymienia ją obok gentryfikacji jako skutek rynkowej logiki futbolu, która zastąpiła tradycyjnych widzów z klasy robotniczej nowymi grupami. Powołani przez niego badacze wiążą familizację także z feminizacją publiczności, o czym więcej w tekście o kobietach na trybunach.

Fanprojekte

Fanprojekte to niemieckie projekty socjopedagogicznej pracy z młodymi kibicami. Od 1993 r. koordynuje je Koordinationsstelle Fanprojekte, a według jej strony internetowej aktywny projekt ma dziś 71 miejsc w kraju. Zestawienie z polskim programem Kibice Razem przedstawili na wrocławskiej konferencji w 2019 r. Michael Gabriel i dr Dariusz Łapiński. Szerzej: Fanprojekte w Niemczech.

Gentryfikacja trybun

Gentryfikacja trybun oznacza wypieranie z nich tradycyjnych widzów z klasy robotniczej przez kibiców z wyższych warstw. Grodecki używa angielskiego terminu gentrification przy opisie skutków urynkowienia futbolu. Kossakowski, Antonowicz i Szlendak opisali te przemiany w książce „Aborygeni i konsumenci” z 2015 r., a ich tło ekonomiczne wyjaśnia hasło o komercjalizacji futbolu.

Hoolifan

Hoolifan to nie „kibic chuligan”, lecz fan chuliganów, czyli ktoś, kto akceptuje chuligaństwo jako formę zaangażowania w kibicowanie. Pojęcie omawiano na konferencji w 2019 r., w referacie dr. Mateusza Grodeckiego. Według relacji ze Stadiony.net jego badania z Radosławem Kossakowskim wskazują na spadek wizerunku chuliganów wśród innych kibiców. Więcej w tekście o chuligaństwie.

Kibic

Kibic to według encyklopedii osoba zainteresowana konkretną dyscypliną sportu, która wspiera drużynę obecnością na meczach i dopingiem. Ten słownik kibica piłkarskiego zaczyna się od najprostszej kategorii, bo badacze dzielą tę zbiorowość na wiele typów. Jeden z takich podziałów, oparty na ankietach, przedstawia artykuł o typologii kibiców, a pojęcia kibicowskie pokrewne stoją w kolejnych hasłach.

Kibice Razem

Kibice Razem to program współpracy organów państwowych ze środowiskiem kibiców, prowadzony w lokalnych ośrodkach przez organizacje pozarządowe wybrane w konkursie. Finansują go Ministerstwo Sportu, samorządy i PZPN; w 2020 r. na 18 ośrodków przeznaczono 2,869 mln zł. Jednym z ośrodków jest Kibice Razem Śląsk Wrocław, współorganizator konferencji. Zobacz opis programu.

KOS

KOS, czyli Koordinationsstelle Fanprojekte, powstała w 1993 r. jako niemieckie centrum koordynacji socjopedagogicznej pracy z kibicami. Działa przy Deutsche Sportjugend, a od 2010 r. przyznaje znak jakości „Fanprojekt nach dem NKSS”. Jej przedstawiciel Michael Gabriel wystąpił w 2019 r. na konferencji we Wrocławiu, wspólnie z dr. Dariuszem Łapińskim z PZPN. Kontekst: Fanprojekte.

Pikniki

Pikniki to potoczna, często pogardliwa nazwa kibiców wspierających drużynę biernie, w odróżnieniu od sektora, który dopinguje głosem. Zestawienie z fanatykami znalazło się w tytule referatu Radosława Kossakowskiego i Dominika Antonowicza z 2019 r., „Od fanatyków do pikników”. Referat dotyczył typologii kibiców piłkarskich, którą opisuje szerzej osobny artykuł w tym serwisie.

Pseudokibic

Pseudokibic to według encyklopedii osoba związana z subkulturą stadionową, uczestnicząca w zbiorowym naruszaniu prawa na obiektach sportowych. Synonimami są chuligan stadionowy, potocznie kibol lub szalikowiec. Ustawa o bezpieczeństwie imprez masowych tego słowa nie używa, mówi za to o osobach objętych zakazem i o czynach o charakterze chuligańskim, więc w urzędowych dokumentach liczą się jej określenia. Przepisy opisuje artykuł o ustawie.

Socios

Socios to nazwa nowego w Polsce ruchu kibicowskiego, który odwołuje się do hiszpańskiej tradycji demokratycznego zarządzania klubami przez „partnerów”. Grodecki opisał go na przykładzie stowarzyszeń Socios Górnik przy Górniku Zabrze i Socios Stomil przy Stomilu Olsztyn. Ich celem jest wsparcie finansowe klubów, choć nie tylko, a członkowie to często fani spoza dotychczasowego środowiska kibiców.

Stowarzyszenie kibiców

Stowarzyszenie kibiców to zinstytucjonalizowana forma grupy kibicowskiej, jaka według Kossakowskiego pojawiła się na początku XXI wieku. Ułatwiła ona współpracę z zarządem klubu i zdobywanie funduszy na choreografie, a z czasem objęła też akcje charytatywne i kontakty z klubem. Podręcznik licencyjny PZPN każe konsultować z nim nominację koordynatora do spraw kibiców.

Supporters Trust

Supporters Trust to angielska forma stowarzyszenia kibiców, której głównym celem jest obywatelska kontrola zarządzania klubem. Grodecki zauważa, że większość takich trustów powstała lub zaczęła działać w efekcie tragicznej sytuacji finansowej klubów. W Polsce kibice częściej decydowali się na oddolną odbudowę klubów niż na sformalizowany sprzeciw, a podobną rolę zaczął odgrywać ruch socios.

Typologia kibiców

Typologia kibiców to podział ich zbiorowości na typy. Kossakowski i Antonowicz przedstawili w 2019 r. typologię opartą na blisko 4300 ankietach wśród kibiców klubów: ortodoks, lojalista, aktywista, kibic towarzyski i hedonista. Zauważyli przy tym, że wielu zadeklarowanych kibiców nie mieści się w żadnej z tych kategorii, co skłania do budowania dodatkowych typologii na podstawie danych empirycznych.

Ultras

Ultras to grupy najbardziej zaangażowanych kibiców, którzy dbają o doping i oprawę meczu. Według encyklopedii pierwsze oprawy narodziły się we Włoszech w latach 60. wraz z tymi grupami. W Polsce Kossakowski łączy rozkwit tej sfery z początkiem XXI wieku, kiedy choreografie stały się stałym elementem meczów. Zobacz też typologię kibiców.

Co znaczy impreza masowa: pojęcia prawne

Alkohol na imprezie masowej

Ustawa zabrania wnoszenia i posiadania alkoholu na imprezie masowej, z wyjątkiem sytuacji z art. 8a. Poza imprezami podwyższonego ryzyka wolno sprzedawać i spożywać napoje zawierające do 3,5% alkoholu, tylko w miejscach wyznaczonych i nie w twardych opakowaniach, na przykład szklanych. Tak brzmi tekst jednolity z 2023 r.; sprawdź regulamin konkretnego obiektu.

Bilet imienny

Bilet imienny to potoczna nazwa biletu na mecz piłki nożnej, który według ustawy sprzedaje się po uzyskaniu danych osobowych zgodnych z dokumentem tożsamości. Na bilecie umieszcza się te dane oraz numer miejsca, a jest on ważny razem z dokumentem. Wyjątek dotyczy cudzoziemców, którzy bilet na mecz międzynarodowy otrzymali za granicą. Praktykę opisuje tekst o monitoringu i biletach imiennych.

Impreza masowa

Impreza masowa w rozumieniu ustawy to impreza artystyczno-rozrywkowa lub masowa impreza sportowa, w tym mecz piłki nożnej, z wyłączeniem na przykład teatrów, szkół czy sportu dzieci i młodzieży. Stadion musi mieć co najmniej 1000 udostępnionych miejsc. Przy pytaniu, co znaczy ta fraza w praktyce, zacznij od ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych.

Klubowy zakaz stadionowy

Klubowy zakaz stadionowy nakłada na osobę łamiącą regulamin obiektu lub imprezy sam organizator meczu, a nie sąd. Obejmuje kolejne imprezy klubu, także wyjazdowe, i trwa najwyżej dwa lata. Klub informuje ukaranego w ciągu 7 dni, a przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie i skarga do sądu administracyjnego. Szczegóły: klubowy zakaz stadionowy.

Masowa impreza piłkarska

Co znaczy „masowa impreza piłkarska”? Ustawa nie zna tego terminu, mówi o meczu piłki nożnej. To masowa impreza sportowa służąca współzawodnictwu w piłce nożnej, organizowana na stadionie lub innym obiekcie sportowym z co najmniej 1000 udostępnionych miejsc. Dla takich meczów obowiązują osobne przepisy o identyfikacji uczestników, biletach i klubowych zakazach, opisane w artykule o ustawie.

Masowa impreza sportowa

Masowa impreza sportowa ma według ustawy służyć współzawodnictwu sportowemu lub popularyzowaniu kultury fizycznej. Stadion lub inny obiekt niebędący budynkiem musi mieć co najmniej 1000 udostępnionych miejsc, a hala albo budynek co najmniej 300. Wyłączone są między innymi zawody dzieci i młodzieży oraz imprezy sportowe dla sportowców niepełnosprawnych. Do tej kategorii zalicza się mecz piłki nożnej.

Mecz podwyższonego ryzyka

Ustawa mówi o imprezie masowej podwyższonego ryzyka, czyli takiej, w której według informacji o zagrożeniach lub dotychczasowych doświadczeniach istnieje obawa aktów przemocy lub agresji. Liczebność służb rośnie wtedy do co najmniej 15 osób na 200 uczestników, organizator musi utrwalać przebieg imprezy obrazem i dźwiękiem, a sprzedaż i spożywanie alkoholu nie są dozwolone.

Miejsca stojące

Miejsca stojące na meczu piłki nożnej są dozwolone pod warunkami z ustawy: do 25% ogólnej liczby miejsc na stadionie, przy czym jedno miejsce siedzące można przekształcić wyłącznie w jedno stojące, z możliwością powrotu do stanu poprzedniego. Kibiców gospodarzy i gości obowiązuje proporcja 4:1 oraz oddzielenie sektorów. Wymogi techniczne określa rozporządzenie ministra.

Obowiązek stawiennictwa

Obowiązek stawiennictwa to obowiązek osobistego zgłoszenia się w jednostce Policji lub w miejscu wskazanym przez komendanta w czasie trwania imprezy masowej. Sąd może go orzec obok zakazu wstępu na imprezę masową na okres od 6 miesięcy do 3 lat, nie dłuższy niż sam zakaz. Zasady wyjaśnia narzędzie zakaz stadionowy – jak to działa.

Organizator imprezy masowej

Organizator to według ustawy osoba prawna, osoba fizyczna lub jednostka bez osobowości prawnej przeprowadzająca imprezę masową. Odpowiada za jej bezpieczeństwo w miejscu i w czasie trwania, zapewnia służby, pomoc medyczną i drogi ewakuacyjne oraz musi mieć ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, gdy wstęp jest odpłatny. Więcej w artykule o organizatorze imprezy masowej.

Pirotechnika (zakaz wnoszenia)

Ustawa zabrania wnoszenia na imprezę masową wyrobów pirotechnicznych, a ich wniesienie lub posiadanie jest przestępstwem zagrożonym karą pozbawienia wolności. Kossakowski zauważa, że zakaz jest dziś bardzo rygorystyczny, więc kibice postrzegają użycie takich materiałów jako ryzykowne. To hasło opisuje wyłącznie stan prawny, bez jakichkolwiek wskazówek praktycznych, i nie ocenia nikogo z uczestników trybun.

Regulamin obiektu i imprezy

Regulamin obiektu wydaje właściciel lub zarządzający obiektem, a regulamin imprezy masowej organizator. Pierwszy określa zasady wstępu i zachowania w obiekcie, drugi warunki uczestnictwa w konkretnej imprezie. Naruszenie któregoś z nich to podstawa do klubowego zakazu stadionowego. Organizator musi udostępnić oba dokumenty uczestnikom, więc możesz je sprawdzić przed meczem na stronie klubu.

Wyrok Trybunału w sprawie zakazu klubowego

Trybunał Konstytucyjny orzekł 19 czerwca 2018 r. w sprawie K 47/14, że przepisy o zakazie klubowym (art. 14 ust. 1, 1a i 5) są zgodne z art. 87 ust. 1 Konstytucji i nie są niezgodne z art. 45 ust. 1 oraz art. 73 w związku z art. 31 ust. 3. Zwrócił jednak ustawodawcy uwagę na potrzebę rozważenia zmian.

Zakaz stadionowy

Zakaz stadionowy w ścisłym sensie orzeka sąd jako środek karny zakazu wstępu na imprezę masową, zwykle na okres od 2 do 6 lat. Obowiązuje także przy meczach polskiej kadry i klubów za granicą, a po upływie połowy okresu sąd może uznać go za wykonany, jeśli ukarany przestrzegał prawa. Przegląd: zakaz stadionowy.

Zakaz zagraniczny

Zakaz zagraniczny to według ustawy zakaz stadionowy nałożony przez uprawnione podmioty innych państw, o którym informację przekazano Komendantowi Głównemu Policji. Służby porządkowe muszą odmówić wstępu osobie, wobec której taki zakaz wydano, a organizator meczu piłki nożnej odmawia jej sprzedaży biletu. Krajowe zakazy porównuje artykuł o zakazie stadionowym, a tryb odwoławczy jest inny.

Zakrywanie twarzy

Ustawa karze osobę, która w miejscu i w czasie trwania masowej imprezy sportowej używa elementu odzieży lub przedmiotu w celu uniemożliwienia lub istotnego utrudnienia rozpoznania. Jest to wykroczenie zagrożone karą ograniczenia wolności albo grzywną nie niższą niż 2000 zł. Zakrycie twarzy przy innych czynach zabronionych zaostrza odpowiedzialność, co reguluje odrębny przepis.

Zezwolenie na imprezę masową

Zezwolenie na przeprowadzenie imprezy masowej wydaje w drodze decyzji wójt, burmistrz albo prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce imprezy. Organizowanie takiej imprezy bez zezwolenia lub wbrew warunkom jest przestępstwem. Do wniosku organizator dołącza między innymi oświadczenie o spełnieniu wymogów dotyczących elektronicznych systemów identyfikacji, jeśli chodzi o mecz piłki nożnej.

Bezpieczeństwo meczu piłkarskiego: służby i stadion

Asystent do spraw kontaktu z kibicami niepełnosprawnymi (DSLO)

DSLO to asystent do spraw kontaktu z kibicami niepełnosprawnymi, którego według podręcznika licencyjnego PZPN klub musi wyznaczyć. Jest główną osobą odpowiedzialną za kontakty tych kibiców z klubem, regularnie uczestniczy w spotkaniach kierownictwa klubu, współpracuje z kierownikiem do spraw bezpieczeństwa oraz służbami i pomaga kibicom w wejściu na stadion. Więcej o tej grupie: kibice niepełnosprawni.

Centralny system identyfikacji uczestników

Ustawa tworzy osobne centralne systemy identyfikacji uczestników meczów piłki nożnej: dla najwyższej klasy rozgrywkowej mężczyzn oraz dla drugiej i trzeciej. Systemy stadionowe łączą się z nimi i działają na numerze PESEL albo danych dokumentu. Dane przechowuje się nie dłużej niż dwa lata od ostatniego zakupu biletu, a przy osobach objętych zakazem liczy się okres od jego upływu.

Identyfikator służb

Kierownik do spraw bezpieczeństwa oraz członkowie służby porządkowej i informacyjnej muszą nosić w widocznym miejscu identyfikator wydany przez organizatora. Zawiera nazwę wystawcy, numer identyfikacyjny z wizerunkiem twarzy, termin ważności oraz pieczęć i podpis. Organizator prowadzi ewidencję wydanych identyfikatorów, więc oznakowana osoba na stadionie ma obowiązek pokazać, kim jest i na jakiej podstawie działa.

Kierownik do spraw bezpieczeństwa

Kierownik do spraw bezpieczeństwa to osoba wyznaczona przez organizatora, która reprezentuje go w zakresie bezpieczeństwa uczestników i kieruje służbą porządkową oraz informacyjną. Musi ukończyć szkolenie, a przy imprezie podwyższonego ryzyka także figurować na liście kwalifikowanych pracowników ochrony fizycznej. Podręcznik licencyjny PZPN wymaga jego obecności na stadionie przynajmniej podczas meczów klubu jako gospodarza.

Koordynator do spraw współpracy z kibicami (SLO)

SLO to koordynator do spraw współpracy z kibicami, główna osoba odpowiedzialna za kontakty kibiców z klubem i jego władzami. Podręcznik licencyjny PZPN dla I ligi zabrania łączenia tej roli z funkcją kierownika do spraw bezpieczeństwa i zaleca konsultację nominacji ze stowarzyszeniem kibiców. SLO sporządza raporty z meczów z udziałem kibiców klubu i szkoli się w PZPN.

Monitoring wizyjny

Organizator ma prawo utrwalać przebieg imprezy masowej obrazem i dźwiękiem. Jest to obowiązkowe na stadionach z wykazu wojewody oraz przy imprezach podwyższonego ryzyka. Materiały z dowodami trafiają do prokuratora lub Policji, pozostałe przechowuje się od 30 do 90 dni i niszczy komisyjnie. Praktykę opisuje tekst o monitoringu i biletach imiennych.

Sektor gości

Sektor gości to wydzielona część stadionu dla kibiców drużyny przyjezdnej. Podręcznik licencyjny PZPN dla I ligi wymaga, by miał co najmniej 5% miejsc, trwałe ogrodzenie o wysokości minimum 2,2 m, osobną drogę dojścia i wyjścia ewakuacyjne. Ustawa dodatkowo nakazuje, by miejsca stojące gości i gospodarzy były od siebie odseparowane. Więcej: mecze wyjazdowe.

Służba informacyjna

Służba informacyjna to osoby podlegające kierownikowi do spraw bezpieczeństwa, w tym spiker zawodów, które informują uczestników o rozwiązaniach organizacyjnych. Pilnują też wejść i wyjść, zapobiegają nadmiernemu zagęszczeniu, wskazują punkty pomocy medycznej i reagują na skargi. Środki przymusu bezpośredniego ustawa przewiduje tylko dla służby porządkowej, o której jest osobne hasło, a całość wynika z rozdziału o służbach.

Służba porządkowa

Służba porządkowa to osoby wpisane na listę kwalifikowanych pracowników ochrony fizycznej, podlegające kierownikowi do spraw bezpieczeństwa. Mogą sprawdzać uprawnienia do wejścia, legitymować, przeglądać bagaże w razie podejrzenia oraz wydawać polecenia porządkowe, a w określonych sytuacjach użyć środków przymusu bezpośredniego. Ustawa wymaga poszanowania godności ludzkiej. Zasady omawia artykuł o zakazie stadionowym.

Strefa przyjęcia kibiców gości

Strefa przyjęcia kibiców gości to według podręcznika licencyjnego PZPN specjalnie wydzielony i zabezpieczony obszar w bezpośredniej okolicy stadionu. Ma umożliwić sprawne i bezpieczne przyjęcie kibiców klubu przyjezdnego, a jej powierzchnię dopasowuje się do liczby miejsc dla gości. Zaleca się tam przenośne toalety. To kolejny element, który odróżnia mecz wyjazdowy od domowego.

Organizacja i ekonomia: licencja, pieniądze, klub

Ekstraklasa SA

Ekstraklasa SA to spółka organizująca mecze ligowe w Polsce. Kossakowski przytacza jej regulacje, według których stowarzyszenia kibiców zgłaszają imienną listę wszystkich podróżujących na mecz wyjazdowy, więc wyjazd w grupie nie jest anonimowy. Dane uczestników meczów przetwarzają w systemach centralnych podmioty zarządzające rozgrywkami, które ustawa wskazuje jako administratorów. Zobacz też opis stadionów Ekstraklasy.

Finansowe fair play UEFA

Finansowe fair play UEFA to regulacja, która miała zapobiegać wydawaniu przez kluby więcej, niż zarabiają. Zasadę przyjęto w maju 2010 r., a od 2015 r. stosowano ją do wszystkich drużyn w rozgrywkach europejskich. W marcu 2021 r. UEFA zaczęła zastępować ją bardziej elastycznym systemem. Tło biznesowe omawia artykuł o zarządzaniu klubem.

Komercjalizacja futbolu

Komercjalizacja futbolu to proces wprowadzania do piłki nożnej reguł rynku. Grodecki zauważa, że w Polsce wiązał się ze zmianą systemową: w epoce socjalizmu kluby działały pod patronatem zakładów przemysłowych i instytucji państwowych, a potem musiały przyjąć logikę rynkową. Efektem pierwszych polskich badań tego procesu była książka „Aborygeni i konsumenci”. Zobacz komercjalizację futbolu.

Komisja do spraw Licencji Klubowych

Komisja ds. Licencji Klubowych PZPN oraz Komisja Odwoławcza ds. Licencji Klubowych to według podręcznika licencyjnego organy licencyjne. Komisja pierwszej instancji może zawiesić lub cofnąć licencję, gdy klub przestanie spełniać warunki albo naruszy kryteria typu A. Od ostatecznych decyzji odwołuje się do Piłkarskiego Sądu Polubownego PZPN i CAS. Cały proces opisuje artykuł o licencji klubowej PZPN.

Kryteria licencyjne

Kryteria licencyjne to wymagania, które klub musi spełnić, by otrzymać licencję. Podręcznik PZPN dzieli je na sześć kategorii: sportowe, odpowiedzialności społecznej i środowiskowej, infrastrukturalne, dotyczące personelu i administracji, prawne oraz finansowe. Każda kategoria ma typy A i B, czyli obowiązkowe, oraz C, czyli zalecane jako najlepsza praktyka. Wymogi stadionowe opisuje tekst o stadionie jako biznesie.

Licencja klubowa

Licencja klubowa to według podręcznika licencyjnego PZPN dokument wydawany na wniosek klubu, który potwierdza spełnienie minimalnych kryteriów i umożliwia dopuszczenie do rozgrywek klubowych PZPN. Obejmuje sezon od 1 lipca do 30 czerwca następnego roku, chyba że właściwe organy PZPN postanowią inaczej. To pierwsze hasło, które warto znać, zanim sięgniesz po tekst o licencji klubowej PZPN.

Licencja UEFA

Licencja UEFA to według podręcznika licencyjnego PZPN dokument uprawniający klub do udziału w rozgrywkach klubowych UEFA. Jest przyznawana w tym samym systemie licencyjnym co licencja krajowa, a system opiera się na kryteriach licencyjnych PZPN oraz UEFA. Nadzorują go organy licencyjne obu organizacji. Krajową licencję opisuje osobne hasło, a szersze tło daje tekst o zarządzaniu klubem.

Licencjobiorca i wnioskodawca

Wnioskodawca to według podręcznika licencyjnego klub ubiegający się o licencję, a licencjobiorca to klub, któremu ją przyznano. Klub jest w pełni i wyłącznie odpowiedzialny za drużynę uczestniczącą w rozgrywkach klubowych PZPN lub UEFA. Po przyznaniu licencji licencjobiorca musi dalej spełniać kryteria, bo naruszenie zobowiązań typu A może skończyć się zawieszeniem albo cofnięciem licencji.

Strefa VIP

Strefa VIP to według podręcznika licencyjnego PZPN dla I ligi część głównej trybuny, oddzielona od pozostałych miejsc publiczności i położona na środku, na podwyższeniu. Ma własne wejście prowadzące do recepcji, numerowane miejsca siedzące wysokiej jakości i zadaszenie. Stadion musi mieć co najmniej 50 miejsc VIP. Ekonomię takich miejsc opisuje tekst o stadionie jako biznesie.

Utowarowienie futbolu

Utowarowienie futbolu oznacza przekształcenie go z dyscypliny o masowym, robotniczym charakterze w produkt przeznaczony do konsumowania przez globalną publiczność. Według Grodeckiego związek klubu z lokalną wspólnotą, oparty pierwotnie na idei mutualizmu, przybrał formę relacji rynkowej, w której kibice stali się wiernymi klientami. Ten wątek rozwijają artykuły o zachowaniach konsumenckich kibiców oraz o sponsoringu sportowym.

Miejsca i rytuały trybun

Derby

Derby to mecz z udziałem drużyn z jednego miasta lub regionu. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od spotkania rozegranego w angielskim Derby, w którym przeciwko sobie grały drużyny z dwóch części miasta. Termin bywa stosowany także do rywalizacji najsilniejszych klubów kraju, choć nie mieszkają w tej samej miejscowości. O kibicowskich rytuałach wokół takich spotkań przeczytasz w hubie kultura kibicowska.

Doping

Doping w języku kibiców to chóralne i melodyjne śpiewy wspierające drużynę, jeden z dwóch filarów oprawy obok widowiska choreograficznego. Kossakowski opisuje, że na trybunie ultras obowiązkiem jest stanie i włączanie się do dopingu. Na sektorze prowadzi go osoba nazywana gniazdowym, o której w tym słowniku jest osobne hasło. Więcej o środowisku: typologia kibiców.

Flaga i fana

Flaga na kiju to według encyklopedii jeden ze zwykłych elementów oprawy, a fana to według popularnych słowników flaga zawieszona na ogrodzeniu sektora. Obie należą do przedmiotów widowiska, a wśród pojęć kibicowskich są przeciwieństwem pirotechniki. Zasady wnoszenia i używania określa regulamin obiektu, dlatego przed wyjazdem na mecz sprawdź przepisy stadionu gospodarza, opisane w tekście o meczach wyjazdowych.

Gniazdowy

Gniazdowy, zwany też młynarzem lub młynowym, to kibic prowadzący doping z podwyższenia na sektorze, nazywanego gniazdem. Zadaniem tej osoby jest utrzymanie chóralnego śpiewu tak, aby piłkarze usłyszeli wsparcie trybun. Jest to jedna z ról w sektorze ultras, który ten słownik kibica opisuje osobno, a środowisko jako całość przedstawia typologia kibiców.

Groundhopping

Groundhopping to hobby polegające na oglądaniu meczów piłkarskich na jak największej liczbie stadionów i boisk. Powstało prawdopodobnie w latach 70. w Anglii, a jego najbardziej znaną organizacją jest angielski The 92 Club. Pokrewne groundspotting oznacza zwiedzanie stadionów bez rozgrywanego meczu. Praktyki tej społeczności opisuje artykuł o groundhoppingu, z wieloma przykładami wypraw.

Kartoniada

Kartoniada to element oprawy polegający na tym, że kibice unoszą jednocześnie kartony, które ułożone na sektorze tworzą wzór. Według popularnych słowników kibica kartony rozkłada się przed meczem na krzesełkach. Encyklopedia zalicza kartony do zwykłych elementów oprawy, obok flag, transparentów, szalików i koszulek jednolitego koloru, w odróżnieniu od elementów pirotechnicznych. Szczegóły o ograniczeniach prawnych opisuje hasło o pirotechnice.

Mecz wyjazdowy

Mecz wyjazdowy to spotkanie, w którym kibice jadą za swoją drużyną do klubu gospodarza. Kossakowski zauważa, że w polskiej lidze zorganizowany wyjazd nie może być anonimowy, bo stowarzyszenia zgłaszają imienną listę podróżujących. Klubowy zakaz stadionowy obejmuje również mecze wyjazdowe drużyny organizatora, więc konsekwencje wykraczają poza jego własny stadion. Zobacz kibiców gości i mecze wyjazdowe.

Oprawa

Oprawa meczu to według encyklopedii tworzenie widowiska choreograficznego na trybunach oraz chóralne i melodyjne śpiewy dopingujące drużynę. Narodziła się we Włoszech w latach 60. wraz z grupami ultras. Kossakowski opisuje ją jako performatywny wymiar kibicowania i podkreśla, że choreografie mogą kosztować dziesiątki tysięcy złotych. Szerzej o środowisku pisze kultura kibicowska.

Racowisko

Racowisko to potoczna nazwa oprawy polegającej na jednoczesnym odpaleniu rac tego samego typu przez cały sektor. Encyklopedia wymienia je wśród współczesnych form oprawy, lecz użycie pirotechniki na imprezie masowej jest w Polsce zabronione i zagrożone karą. To hasło informuje o zjawisku, nie o jego przebiegu, a szczegóły prawne znajdziesz przy haśle o pirotechnice.

Sektor ultras

Sektor ultras to część trybun, na której gromadzą się najbardziej zaangażowani kibice. Według obserwacji Kossakowskiego obowiązuje tam własny kodeks: strój w barwach klubu lub przyjaznych klubów, stanie przez cały mecz i udział w dopingu. Na sektorze rozwija się sektorówkę nad głowami. Kulturę tych grup opisuje artykuł o ultras w typologii kibiców.

Sektorówka

Sektorówka to według encyklopedii transparent z papieru lub tkaniny, a według popularnych słowników ogromne płótno rozkładane nad głowami kibiców, czasem przykrywające całe sektory. Kossakowski opisuje, że na sektorze ultras należy trzymać ją nad głową. Sektorówka jest jednym z podstawowych elementów oprawy, więc trafia do tej grupy haseł jako narzędzie wizualne, nie pirotechniczne.

Żyleta

Żyleta to nieformalna nazwa północnej trybuny stadionu Legii Warszawa przy ulicy Łazienkowskiej. Nazwa pojawiła się w latach 70. i wiązała się z tablicą reklamującą żyletki marki Iridium nad środkowym sektorem starej trybuny. Gromadzą się tam najbardziej zaangażowani kibice klubu, a po otwarciu nowego stadionu 7 sierpnia 2010 r. Żyleta przeniosła się na nową trybunę, na której jest około 8000 miejsc.

Technologia i dane

Audiodeskrypcja meczowa

Audiodeskrypcja meczowa to według podręcznika licencyjnego PZPN usługa podnosząca jakość obsługi osób niewidzących i niedowidzących. Podręcznik dla I ligi zaleca ją klubom jako kryterium typu C, czyli najlepszą praktykę, a nie obowiązek. Temat dostępności trybun rozwija artykuł o kibicach niepełnosprawnych i blind football, pisany z perspektywy samych zainteresowanych i organizatorów.

Elektroniczny system sprzedaży biletów

Elektroniczny system sprzedaży biletów to według podręcznika licencyjnego PZPN wymóg dla klubów I ligi: musi umożliwiać zakup online i zakup bez wizyty w punkcie sprzedaży. Ustawa wymaga też, by obiekty ekstraklasy i niższych lig miały kompatybilne elektroniczne systemy identyfikacji, sprzedaży biletów i kontroli dostępu. Praktyczne skutki opisuje artykuł o technologiach na stadionie.

Goal-line technology

Technologia goal-line wspiera sędziego w rozstrzyganiu, czy padła bramka. Po raz pierwszy zastosowano ją w meczach reprezentacji narodowych na Pucharze Konfederacji w Brazylii w 2013 r., a zasady użycia określił okólnik FIFA nr 1315 z 3 sierpnia 2012 r. Sędzia sprawdza system przed meczem. Szersze omówienie zawiera artykuł o technologiach na stadionie.

Mapa cieplna

Mapa cieplna, czyli heat map, to technika dwuwymiarowej wizualizacji danych, w której wartości obserwacji odwzorowuje kolor. Skala może opierać się na barwie lub jej intensywności, a w niektórych zastosowaniach, takich jak analiza przestępczości czy śledzenie kliknięć na stronie, kolor oznacza gęstość punktów. Przykład z futbolu opisuje kolejne hasło, a szerzej mówi o tym tekst o analityce danych.

Mapa ciepła ekspozycji stadionowej

Mapa ciepła ekspozycji stadionowej to termin z referatu Adama Pawlukiewicza z Pentagon Research, wygłoszonego 22 maja 2019 r. w DSW. Tytuł mówił o wykorzystaniu technologii w budowaniu wartości sportu jako produktu marketingowego. Dostępne źródła nie opisują samej metody, więc hasło kończy się na tytule. Kontekst reklamowy opisuje tekst o reklamie piłkarskiej.

Statystyk meczowy

Statystyk meczowy to osoba zbierająca dane w trakcie meczu. Podręcznik licencyjny PZPN dla I ligi wymaga, by na każdym stadionie w loży prasowej lub w pobliżu komentatorów było miejsce dla co najmniej trzech statystyków partnera PZPN, z łączem internetowym o prędkości minimum 50 Mb/s. To techniczny początek zbierania danych, opisany w analityce danych.

VAR

VAR to system stosowany w meczach piłki nożnej, mający zapobiegać błędom sędziów. Obejmuje cztery obszary: uznanie lub nieuznanie bramki, rzut karny, czerwoną kartkę oraz ukaranie kartką niewłaściwego zawodnika. Asystenci VAR analizują powtórki w specjalnym wozie, ale decyzję podejmuje sędzia główny. Pierwszy test w Polsce odbył się w 2017 r. Zobacz technologie na stadionie.

xG (oczekiwane gole)

xG, czyli expected goals, to wskaźnik określający, ile goli drużyna lub zawodnik powinni strzelić w meczu. Każdy strzał dostaje prawdopodobieństwo od 0 do 1 na podstawie danych o podobnych strzałach, na przykład odległości, kąta i obrony rywala, a suma tych wartości daje wynik meczu. Różne modele dają różne liczby, co omawia tekst o analityce danych.

Nauka i publikacje

Aborygeni i konsumenci

„Aborygeni i konsumenci. O kibicowskiej wspólnocie, komercjalizacji futbolu i stadionowym apartheidzie” to książka Dominika Antonowicza, Radosława Kossakowskiego i Tomasza Szlendaka, wydana w 2015 r. przez IFiS PAN i licząca 322 strony. Kossakowski nazywa ją owocem pierwszych polskich badań komercjalizacji futbolu i jej wpływu na kulturę kibicowania. Bibliografię prac o kibicach zbiera wykaz literatury.

Etnografia kibiców

Etnografia kibiców to badania terenowe w środowisku, którego dostęp jest trudny. Kossakowski opisuje kibiców jako grupę bardzo hermetyczną, a metodologiczne trudności omawiał wraz z Antonowiczem i Szlendakiem w artykule „Duszący dym odpalonych rac” z 2012 r. Jego własna terenowa obserwacja obejmowała lata 2013–2020 i 88 wywiadów. Wyniki znajdziesz w publikacjach pokonferencyjnych.

Kapitał społeczny kibiców

Kapitał społeczny kibiców to zasób więzi i zaufania, który według Kossakowskiego pozwalał w czterech opisanych przypadkach ratować i odbudowywać kluby w Polsce. Grodecki mówi o „łączącym” kapitale społecznym, który mógłby rosnąć między kibicami jednego klubu oraz między kibicami a klubem. Pojęcie łączy zatem świat trybun z tematem zarządzania klubem, opisanym w tekście o zarządzaniu klubem.

Konferencja „Modern futbol a świat kibiców”

Konferencja „Modern futbol a świat kibiców” to interdyscyplinarne, międzynarodowe spotkanie naukowe o współczesnej piłce nożnej, organizowane we Wrocławiu od 20 października 2011 r. Organizują ją Kibice Razem Śląsk Wrocław i od 2016 r. DSW, a wstęp jest wolny. Przebieg kolejnych edycji zestawia oś czasu, a program z 2019 r. przedstawia program konferencji.

Od chuliganów do aktywistów

„Od chuliganów do aktywistów? Polscy kibice i zmiana społeczna” to publikacja Radosława Kossakowskiego z 2017 r., poświęcona ocenie programu Kibice Razem i szerzej aktywizmowi kibiców piłkarskich. Kossakowski uczestniczył w każdej edycji wrocławskiej konferencji. Praca zamyka wątek, który w tym słowniku otwiera hasło o aktywizmie, a listę powiązanych publikacji znajdziesz w zakładce publikacje.

Performans na trybunach

Performans na trybunach to pojęcie z prac Kossakowskiego, opisujące kibicowanie jako widowisko, w którym ultras wykonują przygotowane oprawy wobec publiczności. Autor pisze, że po początku XXI wieku występy fanów stały się nie tylko spektaklem, lecz także niosły przesłanie do świata zewnętrznego. Ten sposób patrzenia tłumaczy, dlaczego oprawa figuruje w badaniach jako forma komunikacji, o której mówi też kultura kibicowska.

Publikacje pokonferencyjne

Publikacje pokonferencyjne to seria tomów „Modern futbol a świat kibiców”, w której pierwszy tom z 2015 r. zredagowali Radosław Kossakowski, Jakub Kurowski i Jakub Nowakowski. Powstał on głównie z referatów edycji z 27 listopada 2015 r. na Stadionie Wrocław. Kolejne tomy redagował Andrzej Ostrowski z DSW, a seria liczy pięć tomów. Spis znajdziesz w zakładce publikacje.

Spojrzenie z werandy

Spojrzenie z werandy to określenie Richarda Giulianottiego, którym Kossakowski opisuje pisanie o kibicach bez badań empirycznych, na podstawie wyrywkowo dobranych materiałów. Zaletą takich prac jest podsuwanie nowych ram interpretacyjnych, wadą zbyt arbitralny obraz zjawiska. Socjologia jest według autora nauką empiryczną, dlatego jego książka opiera się na badaniach terenowych. Zobacz bibliografię badań nad kibicami.